मेळघाटातील
मेळघाट! वि दर्भा तील अति दुर्गम प्रदेश. कुपोषण, अनारोग्य, नि रक्षरता,
नापि की अशा अनेक समस्यांनी ग्रासलेला प्रां त. २४ वर्षांपूर्वी गांधी-
वि नोबांच्या वि चारांनी प्रेरि त होऊन आणि ‘व्हे अर देअर इज नो डॉक् टर’ या
स्कॉटि श मि शनऱ्याच्या पुस्त काने प्रभावि त होऊन एमबीबीएस झालेल्या
रवी कोल्हे या तरुण डॉक् टरची पावले मेळघाटाकडे वळली. आदिवासींची
सेवा हे जीवनव्रत स्वी कारलेल्या रवी कोल्हेंना साथ दिली त्यांच्या अर्ध ांगि नी
डॉ. स्मिता कोल्हेंनी. या दोघांच्या अवि रत आणि अथक प्रय त्नां नी
आदिवासींच्या जीवनात सोनेरी पहाट उगवली आहे. कोल्हे दाम्पत्याच्या या
कार्या चा प्रवास उलगडणारी डॉ. स्मिता कोल्हेंची मुलाखत...
जीवनातील सगळी सुखे त्यागून
अति दुर्गम आदिवासी क्षेत्रात कार्य
करण्यामागची प्रेरणा काय होती?
डॉ. स्मिता : माझी प्रेरणा आहेत
डॉ. रवी कोल्हे. डॉक् रांशी लग्न करण्याचा
निर्णय घेतला तोच त्यांच्या पाच अटी मान्य
करून आणि त्याचवेळी ऐहि क सुखाला
ति लांजली दिली. अखि ल भारतीय वि द्यार्थी
परि षदेसारख्या संघटने च्या माध्यमातून
समाजसेवा आणि राष्ट्रसेवा सुरूच होती.
मात्र, ती नागपुरात माझा वैद्यकीय व्यवसाय
सांभाळून. सर्व संग परि त्याग करून
आदिवासी क्षेत्रात कार्य करण्यामागे केवळ
डॉ. रवी कोल्हे आहेत. महत्त्वा चे म्हणजे
हे सगळे आम्ही सुख त्यागून करीत नाही,
केवळ सुखाच्या संकल्पन ा वेगळ्या आहेत.
हातातोंडाची गाठ पडण्याची भ्रांत असलेल्या
आदिवासींसोबत राहताना बंगला, गाडी,
ऐशआराम यातील वैयर्थ्य अधिकाधिक
जाणवत गेले.
अत्यंत प्रतिकूलतेतून कार्य आकाराला
आले, असे कळते...
डॉ. स्मिता : अर्था तच. सर्वप्रथ म
तिथ ल्या आदिवासींचा वि श्‍वा स संपादन
करावा लागला. तिथ ल्या समस्या समजून
घ्याव्या लागल्या. साधन ांची कमतरता
तर पाचवीलाच पुजली होती. सगळ्या
अभावातूनच कार्य सुरू केले. समस्यांच्या
मुळाशी जाऊन त्या सोडवि ण्याचा प्रय त्न सुरू
केला. कुपोषणाचे मूळ नापि कीत होते, जिथे
पि कतच नव्हते, तिथे खाणार काय, त्यावर
उपाय म्हणून डॉक् रांनी आधुनिक पद्धतीने
शेती सुरू केली. आदिवासींना नवी नवी
पि के घ्याय ला उद्युक् त केले. परि णामी पुरेसे
अन्नधान्य उपलब्ध झाले आणि कुपोषणाचा
प्रश्‍न बराचसा मार्गी लागला आहे. आधुनिक
शेतीचा परि णाम असा की मेळघाटात शेतकरी
आत्महत्या नाही.
आरोग्यसमस्या सोडवि ताना अडचणी
आल्या का?
डॉ. स्मिता : अडचणी नाही,
अडचणींचा डोंगर होता. आजार आणि
रोगराई औषधोपचाराने दुरुस्त करता ये ते,
हे त्यांच्या पचनी पडायलाच वेळ लागला.
छोटे-मोठे आजार औषधे देऊन बरे करता ये त
होते; मात्र शस्त्रक्रिया करताना कि ंवा जंगली
श्‍वा पदांच्या हल्ल्यात जखमी झालेल्यांन ा
टाके घालताना खरी कसोटी असायची. भूल
न देता पुरेशा साधन ांअभावीच शस्त्रक्रिया
कराव्या लागायच्या. सर्वाध िक समस्या होती
अडलेल्या बाळंति णींची. अनेक अडलेल्या
बाळंति णींची सुखरूप सुटका केली आणि
त्यान ंतर ही मंडळी मला डॉक् र समजायला
लागली. आदिवासींचा वि श्‍वा स संपादन
करण्यासाठी माझेही बाळंतपण धारणीलाच
तेवढ्याच अभावात केले. मुलेही याच
वातावरणात मोठी झाली. साप-वि ंचवांशी
खेळतच त्यांचे बालपण गेले.
समाजसेवेची ही धारा पुढच्या पि ढीकडे
प्रवाहि त होते आहे का?
डॉ. स्मिता : नक्‍की च. तरुण पि ढी
समाजकार्या त अग्रेसर आहे. कि तीतरी
तरुणांनी या कार्या साठी झोकून दिले आहे.
हा वि चार नवीन पि ढीपर्यंत पोहोचावा,
यासाठी आम्ही ही शिबि रांचे आयोजन करीत
असतो, त्यालाही युवकांकडून उत्स्फूर्त
प्रति साद मि ळतो. आमची दोन्ही मुलेही याच
कार्या त आहेत. अलीकडे मेळघाटातील
स्थि ती बरीच सुधारली आहे. शेती, आरोग्य,
शिक्ष ण यावि षयी जागरूकता आली आहे.
दुर्ग म भागात रस्ते ही झाले आहेत; मात्र
वि जेची समस्या अजून कायम आहे, ती
लवकरात लवकर सुटावी, जेणेकरून शेतीला
पाणीपुरवठा व्यवस्थि त होईल.
आदिवासी महि लांचे जीवन कसे आहे?
डॉ. स्मिता : आदिवासी संस्कृतीत
स्त्रीला अत्यंत सन्मान ाचे स्थान आहे. तिथे
बलात्का र होत नाहीत. कुमारी मातांचा
प्रश्‍न नाही. आरोग्य, शिक्ष ण यावि षयीची
उदासीनता मात्र आहे, त्यासाठी आम्ही
कार्य रत आहोत.
कार्या मागून अनेक पुरस्का र आणि
सन्मा न आलेत.
डॉ. स्मिता : धारणीच्या
आमच्या चंद्रमौळी घरी पुरस्का र आणि
सन्मानचि न्हां साठी जागाच नाही. आणि
आदिवासींचा उत्कर्ष हाच आमचा खरा
सन्मान आहे. धारणीतल्या निसर्ग संपन्न
प्रदे शात इतकी वर्षे घालवल्यान ंतर कागदी
पुरस्का र आणि सन्मान ापेक्षा तिथ ल्या
आदिवासींचे प्रेमच खरा पुरस्का र वाटतो
swati huddar
मेळघाट! वि दर्भा तील अति दुर्गम प्रदेश. कुपोषण, अनारोग्य, नि रक्षरता,
नापि की अशा अनेक समस्यांनी ग्रासलेला प्रां त. २४ वर्षांपूर्वी गांधी-
वि नोबांच्या वि चारांनी प्रेरि त होऊन आणि ‘व्हे अर देअर इज नो डॉक् टर’ या
स्कॉटि श मि शनऱ्याच्या पुस्त काने प्रभावि त होऊन एमबीबीएस झालेल्या
रवी कोल्हे या तरुण डॉक् टरची पावले मेळघाटाकडे वळली. आदिवासींची
सेवा हे जीवनव्रत स्वी कारलेल्या रवी कोल्हेंना साथ दिली त्यांच्या अर्ध ांगि नी
डॉ. स्मिता कोल्हेंनी. या दोघांच्या अवि रत आणि अथक प्रय त्नां नी
आदिवासींच्या जीवनात सोनेरी पहाट उगवली आहे. कोल्हे दाम्पत्याच्या या
कार्या चा प्रवास उलगडणारी डॉ. स्मिता कोल्हेंची मुलाखत...
जीवनातील सगळी सुखे त्यागून
अति दुर्गम आदिवासी क्षेत्रात कार्य
करण्यामागची प्रेरणा काय होती?
डॉ. स्मिता : माझी प्रेरणा आहेत
डॉ. रवी कोल्हे. डॉक् रांशी लग्न करण्याचा
निर्णय घेतला तोच त्यांच्या पाच अटी मान्य
करून आणि त्याचवेळी ऐहि क सुखाला
ति लांजली दिली. अखि ल भारतीय वि द्यार्थी
परि षदेसारख्या संघटने च्या माध्यमातून
समाजसेवा आणि राष्ट्रसेवा सुरूच होती.
मात्र, ती नागपुरात माझा वैद्यकीय व्यवसाय
सांभाळून. सर्व संग परि त्याग करून
आदिवासी क्षेत्रात कार्य करण्यामागे केवळ
डॉ. रवी कोल्हे आहेत. महत्त्वा चे म्हणजे
हे सगळे आम्ही सुख त्यागून करीत नाही,
केवळ सुखाच्या संकल्पन ा वेगळ्या आहेत.
हातातोंडाची गाठ पडण्याची भ्रांत असलेल्या
आदिवासींसोबत राहताना बंगला, गाडी,
ऐशआराम यातील वैयर्थ्य अधिकाधिक
जाणवत गेले.
अत्यंत प्रतिकूलतेतून कार्य आकाराला
आले, असे कळते...
डॉ. स्मिता : अर्था तच. सर्वप्रथ म
तिथ ल्या आदिवासींचा वि श्‍वा स संपादन
करावा लागला. तिथ ल्या समस्या समजून
घ्याव्या लागल्या. साधन ांची कमतरता
तर पाचवीलाच पुजली होती. सगळ्या
अभावातूनच कार्य सुरू केले. समस्यांच्या
मुळाशी जाऊन त्या सोडवि ण्याचा प्रय त्न सुरू
केला. कुपोषणाचे मूळ नापि कीत होते, जिथे
पि कतच नव्हते, तिथे खाणार काय, त्यावर
उपाय म्हणून डॉक् रांनी आधुनिक पद्धतीने
शेती सुरू केली. आदिवासींना नवी नवी
पि के घ्याय ला उद्युक् त केले. परि णामी पुरेसे
अन्नधान्य उपलब्ध झाले आणि कुपोषणाचा
प्रश्‍न बराचसा मार्गी लागला आहे. आधुनिक
शेतीचा परि णाम असा की मेळघाटात शेतकरी
आत्महत्या नाही.
आरोग्यसमस्या सोडवि ताना अडचणी
आल्या का?
डॉ. स्मिता : अडचणी नाही,
अडचणींचा डोंगर होता. आजार आणि
रोगराई औषधोपचाराने दुरुस्त करता ये ते,
हे त्यांच्या पचनी पडायलाच वेळ लागला.
छोटे-मोठे आजार औषधे देऊन बरे करता ये त
होते; मात्र शस्त्रक्रिया करताना कि ंवा जंगली
श्‍वा पदांच्या हल्ल्यात जखमी झालेल्यांन ा
टाके घालताना खरी कसोटी असायची. भूल
न देता पुरेशा साधन ांअभावीच शस्त्रक्रिया
कराव्या लागायच्या. सर्वाध िक समस्या होती
अडलेल्या बाळंति णींची. अनेक अडलेल्या
बाळंति णींची सुखरूप सुटका केली आणि
त्यान ंतर ही मंडळी मला डॉक् र समजायला
लागली. आदिवासींचा वि श्‍वा स संपादन
करण्यासाठी माझेही बाळंतपण धारणीलाच
तेवढ्याच अभावात केले. मुलेही याच
वातावरणात मोठी झाली. साप-वि ंचवांशी
खेळतच त्यांचे बालपण गेले.
समाजसेवेची ही धारा पुढच्या पि ढीकडे
प्रवाहि त होते आहे का?
डॉ. स्मिता : नक्‍की च. तरुण पि ढी
समाजकार्या त अग्रेसर आहे. कि तीतरी
तरुणांनी या कार्या साठी झोकून दिले आहे.
हा वि चार नवीन पि ढीपर्यंत पोहोचावा,
यासाठी आम्ही ही शिबि रांचे आयोजन करीत
असतो, त्यालाही युवकांकडून उत्स्फूर्त
प्रति साद मि ळतो. आमची दोन्ही मुलेही याच
कार्या त आहेत. अलीकडे मेळघाटातील
स्थि ती बरीच सुधारली आहे. शेती, आरोग्य,
शिक्ष ण यावि षयी जागरूकता आली आहे.
दुर्ग म भागात रस्ते ही झाले आहेत; मात्र
वि जेची समस्या अजून कायम आहे, ती
लवकरात लवकर सुटावी, जेणेकरून शेतीला
पाणीपुरवठा व्यवस्थि त होईल.
आदिवासी महि लांचे जीवन कसे आहे?
डॉ. स्मिता : आदिवासी संस्कृतीत
स्त्रीला अत्यंत सन्मान ाचे स्थान आहे. तिथे
बलात्का र होत नाहीत. कुमारी मातांचा
प्रश्‍न नाही. आरोग्य, शिक्ष ण यावि षयीची
उदासीनता मात्र आहे, त्यासाठी आम्ही
कार्य रत आहोत.
कार्या मागून अनेक पुरस्का र आणि
सन्मा न आलेत.
डॉ. स्मिता : धारणीच्या
आमच्या चंद्रमौळी घरी पुरस्का र आणि
सन्मानचि न्हां साठी जागाच नाही. आणि
आदिवासींचा उत्कर्ष हाच आमचा खरा
सन्मान आहे. धारणीतल्या निसर्ग संपन्न
प्रदे शात इतकी वर्षे घालवल्यान ंतर कागदी
पुरस्का र आणि सन्मान ापेक्षा तिथ ल्या
आदिवासींचे प्रेमच खरा पुरस्का र वाटतो
swati huddar