मधुबाला
इंट्रो
14 फेब्रुवारी हा मधुबालाचा जन्मदिन. त्यानिमित्त तिचे स्मरण
हम ना रहे तो...
खुशियॉं थी चार दिन की
आँसू है उम्रभर के
तनहाईयों में अक्‍सर रोये है याद करके
वो वक्‍त जो के हमने इकसाथ है गुजारा
गुजरा हुआ जमाना आता नहीं दुबारा
हाफिज खुदा तुम्हारा
असे म्हणत दूर दूर जाणारी, डोक्‍यावर घुंघट घेतलेली गंभीर चेहऱ्याची गोड गोड दिसणारी "शिरीन फरहाद'मधली मधुबाला काळीज चिरत जाते. कळायला लागल्यावर मधुबालाचे हे मला झालेले पहिले दर्शन. मधुबालाला असे "हाफिज खुदा' म्हणताना पाहिले आणि ती मनात ठसली ती कायमचीच. रुपेरी पडदा, चित्रपट, अभिनेत्री हे सगळं कळण्याचं ते वय नव्हतं. मात्र, तरीही मधुबालानं वेड लावलं. ब्लॅक ऍण्ड व्हाइट टीव्हीचा तो काळ होता. वाहिन्यांची रेलचेल नव्हती. दूरदर्शन एके दूरदर्शन आणि रविवारी त्यावर दाखवला जाणारा सिनेमा. एवढंच जुने सिनेमे पाहण्याचं माध्यम होतं. मात्र, त्यानंतर ती अशीच अधूनमधून भेटत राहिली. कधी "चलती का नाम गाडी'मधली "पाच रुपय्या बारा आना'साठी किशोरकुमारला छळणारी अवखळ मधुबाला, कधी "अच्छा जी मैं हारी' म्हणत "काला पानी'मध्ये देवानंदसमोर सपशेल शरणागती पत्करणारी ओढाळ प्रेयसी, "जाने कहॉं मेरा जिगर गया जी' म्हणणारी "मिस्टर ऍण्ड मिसेस 55'मधली लडिवाळ मधुबाला, "हम किसी से ना कहेंगे, चुपचुप से रहेंगे' असं म्हणणारी "यहुदी कि लडकी'मधली मधुबाला, "एक लड़की भीगी भागी सी'मधलं मधुबालाचं मोहक दर्शन आणि
"हाए वो रेशमी जुल्फों से बरसता पानी
फुल से गालों पे रुकने को तरसता पानी' या "बरसात की रात' चित्रपटातील गाण्यात नखशिखांत भिजलेली मधुबाला.
"सूर्ख आचल को दबाकर जो निचोड़ा उसने' या ओळीतील मधुबाला पाहताना हृदयाचं पाणी पाणी होतं. किती विविध रूपं आहेत मधुबालाची! सगळीच लोभस आणि मोहक.
मात्र, मधुबालाचं सगळ्यांत जास्त भावतं ते सात्त्विक चेहऱ्यावरचं खट्याळ हास्य. हा खट्याळपणा तिच्यात जन्मजातच असावा. उदास, गंभीर भूमिकाही मधुबालानं ताकदीनं पेलल्या. मात्र, मधुबालाचा रुपेरी पडद्यावरचा नटखट फुलपाखरासारखा भिरभिरता वावरच अधिक वेड लावून गेला आहे. तिच्या कारकिर्दीला व्यापून उरला आहे.
वयाच्या नवव्या वर्षी आर्थिक गरजेसाठी बालकलाकार म्हणून "वसंत' या सिनेमातून पडद्यावर आलेल्या मुमताज जेहान देहलवीला अभिनेत्री देविकाराणीनं "मधुबाला' हे नाव दिलं आणि सिनेसृष्टीतील या माधुर्यानं 1942 ते 1960 अशी जवळपास 18 वर्षे इथे अनभिषिक्‍त साम्राज्य केलं. मधुबालाला या जगातून जाऊन पन्नासहून अधिक वर्षे होऊनही ती आजही रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवते आहे. "नीलकमल' हा मधुबालाचा अभिनेत्री म्हणून पहिला चित्रपट. त्यानंतर महल, यहुदी की लड़की, मिस्टर ऍण्ड मिसेस 55, काला पानी असे एकाहून एक सरस चित्रपट मधुबालाने दिले.
मधुबालाने अशोककुमार, देवानंद, प्रदीपकुमार, राज कपूर, शम्मी कपूर, देवानंद आणि दिलीपकुमारसारख्या सर्वच आघाडीच्या कलाकारांबरोबर भूमिका केल्या. पण, किशोर आणि मधुबालाला रुपेरी पडद्यावर एकत्र पाहणे हा सोहळा आहे. ही जोडी खऱ्या आयुष्यातही पती-पत्नीच्या नात्याने एकत्र आली; पण कुठला विसंवादी सूर लागला न कळे, संसाराचे गीत मात्र सुरेल होऊ शकले नाही.
अनेक नामवंत दिग्दर्शकांबरोबर काम करीत 1960 मध्ये मधुबाला तिच्या कारकिर्दीच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचली. "मुगले आजम'ने तिच्या अभिनय कारकिर्दीत मानाचा तुरा खोवला. या सिनेमात मधुबालाच्या अभिनयाचा कस लागला आहे. मधुबालानेही हातचे काहीही राखून न ठेवता अभिनयकौशल्याची चुणूक "अनारकली' साकारताना दाखवली आहे. तिला या सिनेमाने फिल्मफेअरसह अनेक पुरस्कार मिळवून दिले.
सलीमवरच्या प्रेमासाठी हिंदुस्थानच्या शहेनशहालाही "प्यार किया तो डरना क्‍या' असा जाब विचारणारी अनारकली मधुबालाने अजरामर केली आहे.
"प्यार किया कोई चोरी नहीं की' असं सांगताना सलीमवरचे प्रेम, सच्चा प्रेमावरचा विश्‍वास, प्रेमाप्रतिचे समर्पण असं सगळं-सगळं एकाच वेळी मधुबाला आपल्या बोलक्‍या डोळ्यांनी व्यक्‍त करते, तेव्हा प्रेम ही एकच भावना अवघ्या विश्‍वाला व्यापून उरली आहे, असं वाटतं आणि हे सांगणाऱ्या मधुबालावरून जीव ओवाळून टाकावासा वाटतो. मधुबालाला खऱ्या आयुष्यात मात्र अशा प्रेमाला पारखं व्हावं लागलं.
वयाच्या तिशीतच मधुबाला दुर्धर आजारानं आजारी पडली आणि एका आरस्पानी सौंदर्याला सिनसृष्टीला मुकावं लागलं.
मधुबाला अल्पायुषी ठरली नसती तर तिच्या कसदार अभिनयानं सजलेल्या आणखी अनेक भूमिकांचा आनंद रसिकांना घेता आला असता.
पण... ते दैवी सौंदर्य अल्पकाळासाठीच भूलोकी अवतीर्ण झालं असावं. आज इतक्‍या वर्षांनंतरही मधुबाला, तिचा अभिनय आणि तिचे अप्सरेसारखे सौंदर्य दीपस्तंभासारखे तेजाळते आहे.
जॉर्जेटच्या साडीतली डोळ्यावर बट आलेली आपल्यातलीच एक वाटणारी मधुबाला जेव्हा "हम ना रहे तो याद करोगे समझे' म्हणते ते इतक्‍या वर्षांनंतरही किती खरं आहे ना!
इंट्रो
14 फेब्रुवारी हा मधुबालाचा जन्मदिन. त्यानिमित्त तिचे स्मरण
हम ना रहे तो...
खुशियॉं थी चार दिन की
आँसू है उम्रभर के
तनहाईयों में अक्‍सर रोये है याद करके
वो वक्‍त जो के हमने इकसाथ है गुजारा
गुजरा हुआ जमाना आता नहीं दुबारा
हाफिज खुदा तुम्हारा
असे म्हणत दूर दूर जाणारी, डोक्‍यावर घुंघट घेतलेली गंभीर चेहऱ्याची गोड गोड दिसणारी "शिरीन फरहाद'मधली मधुबाला काळीज चिरत जाते. कळायला लागल्यावर मधुबालाचे हे मला झालेले पहिले दर्शन. मधुबालाला असे "हाफिज खुदा' म्हणताना पाहिले आणि ती मनात ठसली ती कायमचीच. रुपेरी पडदा, चित्रपट, अभिनेत्री हे सगळं कळण्याचं ते वय नव्हतं. मात्र, तरीही मधुबालानं वेड लावलं. ब्लॅक ऍण्ड व्हाइट टीव्हीचा तो काळ होता. वाहिन्यांची रेलचेल नव्हती. दूरदर्शन एके दूरदर्शन आणि रविवारी त्यावर दाखवला जाणारा सिनेमा. एवढंच जुने सिनेमे पाहण्याचं माध्यम होतं. मात्र, त्यानंतर ती अशीच अधूनमधून भेटत राहिली. कधी "चलती का नाम गाडी'मधली "पाच रुपय्या बारा आना'साठी किशोरकुमारला छळणारी अवखळ मधुबाला, कधी "अच्छा जी मैं हारी' म्हणत "काला पानी'मध्ये देवानंदसमोर सपशेल शरणागती पत्करणारी ओढाळ प्रेयसी, "जाने कहॉं मेरा जिगर गया जी' म्हणणारी "मिस्टर ऍण्ड मिसेस 55'मधली लडिवाळ मधुबाला, "हम किसी से ना कहेंगे, चुपचुप से रहेंगे' असं म्हणणारी "यहुदी कि लडकी'मधली मधुबाला, "एक लड़की भीगी भागी सी'मधलं मधुबालाचं मोहक दर्शन आणि
"हाए वो रेशमी जुल्फों से बरसता पानी
फुल से गालों पे रुकने को तरसता पानी' या "बरसात की रात' चित्रपटातील गाण्यात नखशिखांत भिजलेली मधुबाला.
"सूर्ख आचल को दबाकर जो निचोड़ा उसने' या ओळीतील मधुबाला पाहताना हृदयाचं पाणी पाणी होतं. किती विविध रूपं आहेत मधुबालाची! सगळीच लोभस आणि मोहक.
मात्र, मधुबालाचं सगळ्यांत जास्त भावतं ते सात्त्विक चेहऱ्यावरचं खट्याळ हास्य. हा खट्याळपणा तिच्यात जन्मजातच असावा. उदास, गंभीर भूमिकाही मधुबालानं ताकदीनं पेलल्या. मात्र, मधुबालाचा रुपेरी पडद्यावरचा नटखट फुलपाखरासारखा भिरभिरता वावरच अधिक वेड लावून गेला आहे. तिच्या कारकिर्दीला व्यापून उरला आहे.
वयाच्या नवव्या वर्षी आर्थिक गरजेसाठी बालकलाकार म्हणून "वसंत' या सिनेमातून पडद्यावर आलेल्या मुमताज जेहान देहलवीला अभिनेत्री देविकाराणीनं "मधुबाला' हे नाव दिलं आणि सिनेसृष्टीतील या माधुर्यानं 1942 ते 1960 अशी जवळपास 18 वर्षे इथे अनभिषिक्‍त साम्राज्य केलं. मधुबालाला या जगातून जाऊन पन्नासहून अधिक वर्षे होऊनही ती आजही रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवते आहे. "नीलकमल' हा मधुबालाचा अभिनेत्री म्हणून पहिला चित्रपट. त्यानंतर महल, यहुदी की लड़की, मिस्टर ऍण्ड मिसेस 55, काला पानी असे एकाहून एक सरस चित्रपट मधुबालाने दिले.
मधुबालाने अशोककुमार, देवानंद, प्रदीपकुमार, राज कपूर, शम्मी कपूर, देवानंद आणि दिलीपकुमारसारख्या सर्वच आघाडीच्या कलाकारांबरोबर भूमिका केल्या. पण, किशोर आणि मधुबालाला रुपेरी पडद्यावर एकत्र पाहणे हा सोहळा आहे. ही जोडी खऱ्या आयुष्यातही पती-पत्नीच्या नात्याने एकत्र आली; पण कुठला विसंवादी सूर लागला न कळे, संसाराचे गीत मात्र सुरेल होऊ शकले नाही.
अनेक नामवंत दिग्दर्शकांबरोबर काम करीत 1960 मध्ये मधुबाला तिच्या कारकिर्दीच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचली. "मुगले आजम'ने तिच्या अभिनय कारकिर्दीत मानाचा तुरा खोवला. या सिनेमात मधुबालाच्या अभिनयाचा कस लागला आहे. मधुबालानेही हातचे काहीही राखून न ठेवता अभिनयकौशल्याची चुणूक "अनारकली' साकारताना दाखवली आहे. तिला या सिनेमाने फिल्मफेअरसह अनेक पुरस्कार मिळवून दिले.
सलीमवरच्या प्रेमासाठी हिंदुस्थानच्या शहेनशहालाही "प्यार किया तो डरना क्‍या' असा जाब विचारणारी अनारकली मधुबालाने अजरामर केली आहे.
"प्यार किया कोई चोरी नहीं की' असं सांगताना सलीमवरचे प्रेम, सच्चा प्रेमावरचा विश्‍वास, प्रेमाप्रतिचे समर्पण असं सगळं-सगळं एकाच वेळी मधुबाला आपल्या बोलक्‍या डोळ्यांनी व्यक्‍त करते, तेव्हा प्रेम ही एकच भावना अवघ्या विश्‍वाला व्यापून उरली आहे, असं वाटतं आणि हे सांगणाऱ्या मधुबालावरून जीव ओवाळून टाकावासा वाटतो. मधुबालाला खऱ्या आयुष्यात मात्र अशा प्रेमाला पारखं व्हावं लागलं.
वयाच्या तिशीतच मधुबाला दुर्धर आजारानं आजारी पडली आणि एका आरस्पानी सौंदर्याला सिनसृष्टीला मुकावं लागलं.
मधुबाला अल्पायुषी ठरली नसती तर तिच्या कसदार अभिनयानं सजलेल्या आणखी अनेक भूमिकांचा आनंद रसिकांना घेता आला असता.
पण... ते दैवी सौंदर्य अल्पकाळासाठीच भूलोकी अवतीर्ण झालं असावं. आज इतक्‍या वर्षांनंतरही मधुबाला, तिचा अभिनय आणि तिचे अप्सरेसारखे सौंदर्य दीपस्तंभासारखे तेजाळते आहे.
जॉर्जेटच्या साडीतली डोळ्यावर बट आलेली आपल्यातलीच एक वाटणारी मधुबाला जेव्हा "हम ना रहे तो याद करोगे समझे' म्हणते ते इतक्‍या वर्षांनंतरही किती खरं आहे ना!