वाचनाची मेजवानी देणारे दिवाळी अंक
स्वाती हुद्दार

दिवाळी अंक ही खास महाराष्ट्राची परंपरा. दिवाळीतल्या फराळाइतकेच दिवाळी अंकाचेही मराठी माणसाला महत्त्व आहे. नव्हे दिवाळी अंकाशिवाय मराठी माणसाची दिवाळी अपूर्ण आहे. दिवाळी अंक म्हणजे दर्जेदार साहित्याची मेजवानी. दिवसेंदिवस दिवाळी अंकाची ही परंपरा विस्तारते आहे आणि अधिक समृद्ध होते आहे. दरवर्षीप्रमाणे यंदाही अनेक दर्जेदार दिवाळी अंक वाचकांच्या सेवेत हजर आहेत. त्यांचाच हा लेखाजोखा.
मीडिया वॉच दिवाळी अंक
मीडिया वॉच हा दिवाळी अंक माणसांच्या कथा सांगणारा आहे. रवीश कुमार, प्रशांत किशोर, मोईना मोईत्रा, जयंत पाटील यांच्या सोबतच अमिताभ, तब्बु, कपिल शर्मा, जी. ए. कुलकर्णी अशा विविध क्षेत्रातील मातब्बरांच्या आयुष्याच्या कहाण्या सांगण्यासोबतच त्यांच्या जीवनातील अंधाऱ्या कोपऱ्यांवरही या लेखांमधुन प्रकाश टाकण्यात आला आहे. याशिवाय आदिवासींची संस्कृती-परंपरा आणि जगणे बायांचे या विभागातील लेख अत्यंत वायनीय आहेत. तसेच सुलक्षणा वऱ्हाडकर यांच्या मैत्रिणींच्या भन्नाट कथा आणि समीर गायकवाडांचा रेड लाईट डायरी वाचकांना खिळवून ठेवण्यात यशस्वी ठरतात.
आकांक्षाचा दिवाळी अंक
सत्ता, स्त्री आणि सौंदर्य या विषयाला वाहिलेला आकांक्षा प्रकाशनाचा दिवाळी अंक अंतर्मुख करणारा आहे. स्त्री सौंदर्याच्या पूर्वापार संकल्पना, त्यामागचे पुरुषी वर्चस्व, स्त्री सौंदर्याचे आजचे परिमाण, स्री सौंदर्याच्या व्याख्येकडे पाहण्याचा आधुनिक स्त्रीचा दृष्टिकोन अशा विविध विषयांना स्पर्श करणारे गणेश कनाटे, सुरेश द्वादशीवार, अरुणा सबाने, सानिया भालेराव आदी नामवंतांचे लेख या अंकात समाविष्ट आहेत. याशिवाय संजय आवटे, नीलम गोऱ्हे, प्रतीक्षा लोणकर, गीताली आदींच्या मुलाखती, काही कथा आणि कविता असा भरगच्च मजकुर या अंकात आहे.
मराठामार्गचा बळीराजा
दिवाळी अंकाच्या नेहमीच्या परंपरेला फाटा देत शेतकऱ्यांना वाहिलेला बळीराजा विशेषांक काढून मराठामार्गने एक नवीन मुहुर्तमेढ रोवली आहे. आरक्षण आणि शेतकरी आंदोलन अशा दोन विषयात हा अंक विभागला आहे. या अंकात आरक्षणातील बनवाबनवी हा मराठामार्गचे संस्थापक संपादक ॲड. पुरुषोत्तम खेडेकर यांचा लेख विचार करायला भाग पाडणारा आहे. राष्ट्रीय ओबीसी महासंघाची भूमिका आणि लढा हा डॉ. बबनराव तायवाडे यांचा लेख, याशिवाय डॉ. प्रदीप आगलावे, प्रा. जावेद पाशा कुरैशी, डॉ. एम. ए. रशीद, जयश्री पाटील रणदिवे अशा अनेक मान्यवरांचे आरक्षणासंबंधी ऊहापोह करणारे लेख, शेतकऱ्यांच्या चिरंतन प्रश्नावरचे फिरदोस मिर्झा, अनिल घनवट, डॉ. अजित नवले, ॲड. वामनराव चटप, अमिताभ पावडे आदी अभ्यासकांचे लेख आणि आधुनिक मराठी रंगभूमीचे शिल्पकार हा डॉ. सतीश पावडे यांचा लेख अशा अभ्यासपुर्ण लेखांचा समावेश या अंकात आहे.
इंक ॲण्ड पेनचा अनलॉक
देशभरातील विविध समुह हा अनलॉक दिवाळी अंकाचा विषय आहे. देशातील अनेक समुहांचे जगणे चाकोरी बाहेरचे आहे. काहींचे कर्तृत्व अत्यंत मोठे आहे. काही समुह स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवी वर्षातही समस्या आणि प्रश्नांच्या चक्रव्युहात अडकले आहे. काही समुहांनी देशाला दिशा दिली तर काहींची आजही उपेक्षाच होते आहे. अनेक समुहांविषयी जगाला माहितीच नाही. अशा अनेक समुहांवर या दिवाळी अंकातून प्रकाश टाकण्यात आला आहे. याशिवाय अनेक मान्यवरांच्या कथा, कविता या अंकात आहेत. 

महाराष्ट्र टाईम्सचा दिवाळी अंक
महाराष्ट्र टाईम्सच्या विदर्भ आवृत्तीला यंदा ९ वर्षे पूर्ण झाली. यानिमित्त यंदाच्या दिवाळी अंकात प्राचीन वैदर्भीय शहरांमध्ये दडलेल्या ऐतिहासिक दाखल्यांचा ऊहापोह या अंकात करण्यात आला आहे. विदर्भातील आदिवासी संस्कृती, त्यांच्या प्रथा-परंपरा, पूर्व विदर्भातील दुर्मीळ वनौषधी याचा मागोवाही अंकात घेण्यात आला आहे. यासोबतच विस्मृतीत गेलेल्या शब्दांचा शोध घेणारा लेख, महाकवी दंडीचा आठव, गावांमध्ये अजूनही न पोचलेला विकास, जगविख्यात कोलंबियन-स्पॅनिश लेखकाच्या लिव्हिंग टु टेल द् टेल या आत्मकथेतील माणूसतत्वाचा शोध घेण्याचा प्रयत्नही या अंकात करण्यात आली आहे. याशिवाय धर्मांतरण प्रक्रियेचा प्रवास सांगणारा लेख, संगीत वेड्यांसाठी बंदिशीवरचा अभ्यासपूर्ण लेख, काही व्यक्तिवेध घेणारे लेख, काही यशोकथा अशा अनेकविध विषयांचा अंतर्भाव या अंकात आहे.
लोकशाहीवार्ताचा लोकदीप
भारतीय स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त नितीन गडकरी, देवेंद्र फडणवीस, दिनकर रायकर, यमाजी मालकर, श्रीनिवास खांदेवाले, कर्नल अभय पटवर्धन, आदींच्या परिसंवादासह, कथा, ललित, कविता असा साहित्यिक नजराणाही या अंकात पुरेपुर आहे. याशिवाय व्यंगचित्र, रेखाचित्र, अंकज्योतिष्य आणि राशीभविष्य अशा नेहमीच्या सदरांनीही हा अंक परिपूर्ण आहे.
पुण्यनगरी दिवाळी अंक
स्वातंत्र्याचा अमृतमहोत्सव ही संकल्पना घेऊन पुण्यनगरीचा दिवाळी अंक वाचकांच्या भेटीला आला आहे. ७५ वर्षातील जमा-पुंजी, डावे-उजवे, कर्तव्य- जबाबदाऱ्या या सगळ्यांचा अत्यंत संतुलित लेखाजोखा विविध क्षेत्रातील विचारवंतांनी मांडला आहे. हा दिवाळी अंक चार भागात प्रकाशित झाला असून चारही भाग वाचनीय आहेत. याशिवाय दिवाळी अंकाच्या परंपरेला साजेशा कथा, कविता, ललित, राशीभविष्य असा नियमित भरमसाठ मजकुर यामध्ये आहेच. एकूणच अंक वाचनीय झाला आहे. 

एकूणच अनेक दर्जेदार दिवाळी अंकांनी यंदाची दिवाळी तेजोमय करण्यात हातभार लावला.
दिवाळी संपल्यानंतरही विचारांचे प्रकाशपुंज मनामनात तेवत ठेवणारे दिवाळी अंक म्हणजे मराठी माणसासाठी मर्मबंधातली ठेव आहेत. 

 अवघा रंग एक झाला...
स्वाती हुद्दार
बाराव्या शतकाचा काळ. समाज सुखासीन झाला होता. कर्मकांडाचे प्राबल्य नको तेवढे वाढले होते. जातिभेदाने समाज पोखरला जात होता. अन्याय-अत्याचाराचा कडेलोट झाला होता. अशा वाट चुकलेल्या समाजाला योग्य मार्गावर आणण्याची धुरा संतसज्जनांनी हाती घेतली. साऱ्या भारत वर्षातच संतांनी समाज जागराचे व्रत घेतले. गुजरातेत नरसी मेहता, मारवाडात संत मीराबाई, उत्तरेत कबीर, सुरदास या साऱ्या संत मंडळींनी भगवद्भक्तीच्या माध्यमातून समाजाला एकत्र आणण्याचे असिधाराव्रत अंगिकारले. महाराष्ट्रही त्यावेळी विठ्ठल भक्तीत न्हाऊन निघत होता. जात-धर्म-लिंग-वंश सारे भेद विसरुन भागवत धर्माच्या झेंड्याखाली अठरा पगड समाज एकत्र आला होता. एक मोठ्ठे सामाजिक अभिसरण तेव्हा घडून आले. एकीकडे समाजानं वाळीत टाकलेले निवृत्ती-ज्ञानदेव, नामदेव आणि त्यांचे अवघे कुटुंब, गोरा कुंभार, सावता माळी, वयोवृद्ध चांगदेव, नरहरी सोनार इथपासून जोहार मायबाप जोहार म्हणणाऱ्या चोखोबांपर्यंत आणि त्याहीपुढे नको देवराया अंत आता पाहू म्हणणाऱ्या गणिका कान्होपात्रेपर्यंत सारे या प्रवाहात सामील झाले. या संतावळीत नामयाची दासी जनी होती, ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा म्हणणारी चित्कला मुक्ताई होती आणि चोखीयाची महारी अशी नाममुद्रा रेखणारी सोयराबाईही होती.
या सर्व संतांनी परमेश्वराची आराधना करणारी काव्यरचना केली. त्यांच्या रचनांचा उद्देशच भक्ती हा होता. मात्र परमेश्वर भक्तीबरोबरच या काव्यातून तत्कालिन संदर्भही आपसुकच येतात. तेव्हाची समाजव्यवस्थाही दिसते, चालिरिती कळतात. या सगळ्या संतकवींच्या व्यवसायाचे चित्रही त्यांच्या भक्ती काव्यातून येते आणि सोबतच ही अत्यंत प्रासादिक रचना तत्वज्ञानही अभिव्यक्त करते. साध्या शब्दांमधून मोठा आशय व्यक्त करणाऱ्या या रचना उच्च साहित्यिक मूल्य असलेल्या आहेत. संत कवयित्रींच्या रचना अधिक भावपूर्णही आहेत. त्यात स्त्री भावजीवनाचे संदर्भ ठायाठायी आढळतात. मुक्ताईची कविता म्हणजे शुद्ध तत्वज्ञान आहे. मुक्ताई म्हणते मुंगी उडाली आकाशी, तिने गिळीले सूर्यासी तर
जनाबाईच्या काव्यातून तिच्या कष्टमय जीवनाचे चित्र उमटते. झाडलोट करी जनी । केर भरी चक्रपाणी ॥ तर कान्होपात्रा म्हणते, घेई कान्होपोत्रेस हृदयात, आणि समाजानं विठ्ठलाच्या दर्शनाचा अधिकारही नाकारलेली सोयराबाई म्हणते,
सदा सर्वकाळ नामाचा छंद, रामकृष्ण गोविंद जपे सदा
अखंड वाचेशी, नाही पै खंडण, नाम नारायण सुलभ हे
सुख दुःख काही न पडे आवाज, होय मन शांत जपता नाम
सोयरा म्हणे मज आलीसे प्रचीत, नामेची पतीत उद्धरती
सोयराबाईंचा हा अभंग म्हणजे आत्मप्रचीतीचे बोल आहेत. जन्मानं वाट्याला आलेलं मेलेली गुरं ओढुन नेण्याचं काम आणि त्या सोबतच वाट्याला आलेली अवहेलना सोसत नामभक्तीत रंगलेल्या पतीला साथ देत सोयराही नामभक्तीत रंगली. रोजची दिनचर्या सांभाळत नामभक्तीच तिच्यासाठी सहजसोपी होती. तिनं आपलं दुःख, कष्ट, यातना विठुनामात विरघळुन टाकल्या. सोयरा विठ्ठल नामाशी एकरुप झाली. आणि अनन्य भक्तीनं विठ्ठलाला आपलसं केलं. सोयरा म्हणे माझा जीवप्राण तुम्ही, आणिक तो आम्हा दृढ धरा, आपलं सगळं सुख-दुःख ती विठ्ठलाला कथन करते. समाजातील भेदाभेद, त्यातून वाट्याला आलेल्या यातना सगळं सगळं विठ्ठलाजवळ व्यक्त करताना सोयरा म्हणते,
देहासी विटाळ म्हणती सकळ, आत्मा तो निर्मळ शुद्धबुद्ध
देहीचा विटाळ देहीच जन्मला, सोवळा तो झाला कवणधर्म
इथे लौकिकार्थाने अशिक्षित असलेली सोयरा भक्तीच्या पलिकडचं तत्वज्ञान मांडते. तिनं मांडलेलं हे तत्वज्ञान विचारप्रवण करणारं आहे, कारण हे ती जीवनाच्या शाळेत शिकली आहे. तिच्या अनुभवांनी तिला हे शिकवलं आहे. त्याही पुढे जाऊन ती सांगते,
अवघे सुखाचे सांगाती, दुःख होता पळती आपोआप
हे वैश्विक सत्य सोयराबाई किती सहजसोप्या शब्दात सांगते. सोयराबाईच्या शब्दांना इथे तिच्या व्यक्तिगत अनुभवाचा स्पर्श आहे.
समाजानं वाळीत टाकलेल्या सोयराला विठ्ठलाचाच आसरा आहे. त्याच्याशी किती बोलू आणि किती नको, असं तिला होतं,
बैसूनी एकांती, बोलू गुजगोष्टी, केधवा भेटसी, बाई मज, असं विठ्ठलाचं आर्जव करणाऱ्या सोयराबाईचे अवघे ६० अभंग संतगाथेत सापडतात. त्यातून भक्ती, समर्पण, लौकिक, पारलौकिक, परमार्थ अशा सगळ्या भावना व्यक्त होतात. अत्यंत प्रासादिक अशी अभंग रचना करताना निरक्षर सोयराबाईपुढे शब्द हात जोडून उभे राहतात. आणि आपल्या अभंगातून जीवनाचं गुढ तत्वज्ञान सोयराबाई अत्यंत ओघवत्या भाषेत मांडते. सोयराबाईंचा अवघा रंग एक झाला, रंगी रंगला श्रीरंग हा अभंग भक्ती, तत्वज्ञान, साहित्यिक मुल्याच्या अत्युत्कट बिंदुवर नेऊन पोहोचवतो. मी-तू पण गेले वाया
पाहता पंढरीच्या राया
असा आध्यात्म अनुभुतीची साक्षात्कार घडवण्याचं सामर्थ्य सोयराबाईंच्या अभंगात आहे. त्यांच्या काव्यातील ऋजुता, नादमधुरता आणि अर्थपुर्णता नादावून टाकते, तशीच त्यातील अतीव हळुवारता, भाषासुलभताही भावते.
नाही भेदाचे ते काम, पळुनी गेले क्रोध काम
देही असोनी विदेही, सदा समाधिस्थ पाही
संसाराचा रामरगाडा ओढताना नामभक्तीच्या माध्यमातून परमतत्वापर्यंत पोहोचलेल्या चोखीयाची महारी अशी नाममुद्रा रेखणाऱ्या सोयराबाईंच्या शब्दसामर्थ्यापुढे आपण नतमस्तक होतो.

 श्री अंबे | रेणुके कल्पकदंबे
स्वाती हुद्दार
गंधभारित उत्फुल्ल सकाळ. आज शक्तिस्वरुपिणी जगन्मातेच्या नवरात्राचा प्रारंभ. हळदी-कुंकवाच्या शुभ पावलांनी तिचं आगमन. चुन्यानं सारवलेल्या आणि गेरुनं वेलबुट्टी रेखलेल्या स्वच्छ देवघरात नवधान्य रुजवलेल्या काळ्याशार मातीवर मृण्मयी घटाची स्थापना. देवीतत्वाची स्थापना. त्यावर सोडलेली पुष्पमाला. सगळं भक्तीमय.
दरवर्षी आम्ही हा नवरात्रोत्सव साजरा करतो. नवरात्रोत्सव म्हणजे सुष्टांच्या दुष्टांवर विजयाचं प्रतीक. दुष्टांच्या निर्दालनासाठी देवांच्या तेजातून जिची निर्मिती झाली ती आदिमाया. शुंभ, निशुंभ, रक्तबीज, आदी राक्षसांना मारण्यासाठी दुर्गेनं चंडीचा अवतार घेतला आणि नऊ दिवस या राक्षसांबरोबर युद्ध करून दशमीला तिनं अंतिम विजय संपादन केला. त्या दुष्टांच्या निर्दालनाचं प्रतीक म्हणजे हा नवरात्रोत्सव. देवाधिदेवांनाही ज्या दुष्टांचं निर्दालन करणं अशक्य झालं, ते कार्य चंडीनं केलं. त्यानंतर जेव्हा जेव्हा समाजावर संकट आलं, दुर्जन शक्तीचं प्राबल्य वाढलं, तेव्हा तेव्हा समाज त्या आदिशक्तीलाच शरण गेला.
सन १५०० चा काळ. यवनी राजवटीच्या जुलमानं सारी प्रजा त्रासली होती. सज्जनांचा कोणीही वाली उरला नव्हता, तेव्हा संत एकनाथ महाराज त्या जगत्जननीलाच शरण गेले.
हे माते, तुझ्या कृपेचं दार बंद झाल्यामुळे समाजजीवन विकारग्रस्त झालं आहे. रामराज्य लयाला जाऊन राक्षसांचं राज्य उदयाला येत आहे. या विकारग्रस्त समाजावर दुबळा शत्रूसुद्धा खूप वर्षे राज्य करीत आहे. तेव्हा तुझ्या कृपेचं दार आता उघडलंच पाहिजे. म्हणून नाथ पुनःपुन्हा म्हणतात,
‘‘दार उघड बया आता दार उघड
अलक्ष पूर भवानी दार उघड
कोल्हापूर लक्ष्मी दार उघड
तेलंग लक्ष्मी दार उघड
तुळजापूर भवानी दार उघड’’
आणि खरचं नाथांची आर्जवी विनवणी त्या जगत्जननीनं ऐकली आणि शिवबाच्या रुपानं सज्जनांच्या रक्षणकर्त्यानं जन्म घेतला. आणि पुन्हा एकदा सज्जनशक्तीचा विजय झाला.
या अनादी निर्गुण जगदंबेचा महिमा वेद-उपनिषदांनीही गायला.
पद्मानने पद्मिनि पद्मपत्रे पद्मप्रिये पद्मदलायताक्षि।
विश्वप्रिये विश्वमनोऽनुकूले त्वत्पादपद्मं मयि सन्निधत्स्व॥
असं तिचं वर्णन श्रीसूक्तात केलं आहे.
देवराज इंद्रानही महालक्ष्मीचा महिमा गाताना
पद्मासनस्थिते देवी परब्रम्हस्वरूपिणी ।
परमेशि जगन्मातर्र महालक्ष्मी नमोस्तूते
असं वर्णन केलं आहे.
तर आद्य शंकराचार्य
न तातो न माता न बन्धुर्न दाता
न पुत्रो न पुत्री न भृत्यो न भर्ता।
न जाया न विद्या न वृत्तिर्ममैव
गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि
हे माते आई, वडिल, बंधु, पुत्र-पुत्री हे कोणीही माझे नाहीत. मी केवळ तुला शरण आलो आहे. या अनन्य भावानं जगन्मातेला शरण गेले आहेत.
वेद-उपनिषदातील वर्णनानंतरही दशांगुळे उरलेल्या आदिमायेचं वर्णन मराठी संतकवींनी त्यांच्या कवनांमधून करण्याचा प्रयत्न केला. नाथांचे नातू पंतकवी मुक्तेश्वरांनी रचलेल्या आरतीतून
तारा शक्ति अगम्या शिवभजकां गौरी।
सांख्य म्हणती प्रकृती निर्गुण निर्धारी।
गायत्री निजबीजा निगमागम सारी।
प्रगटे पद्मावती निजधर्माचारी॥
जय देवी जय देवी...॥
महालक्ष्मीचं असं वर्णन केलं आहे.
नरहरीने रचलेल्या देवीच्या आरतीत ते लिहितात, हे माते तुझे गुण गाताना चारही वेद श्रमतात. इतकी तुझी लिली अगाध आहे. शेवटी भावव्याकुळ झालेले नरहरी म्हणतात,
क्लेशापासून सोडी, दुःखापासूनी सोडवी
तोडी भवपाशा
हे अंबे तुझ्यावाचुन हा भवसागर पार करण्याची माझी इच्छा कोण पुरी करणार?
वेद-उपनिषदांमधुन आणि संत काव्यातून आलेल्या वर्णनाइतकंच लोकवाड्.मयातून आलेलं देवीचं वर्णनही तितकच लोभस आणि भावपूर्ण आहे. जोगवा, गोंधळ, डहाका ही खास महाराष्ट्रातली भक्ती प्रथा. देवीचे भुत्ये आणि गोंधळी ही भक्तीरसप्रधान लोकगीतं गातात. यातील तत्वज्ञान वेदांताइतकच सखोल असतं.
अनादि निर्गुण निर्गुण प्रगटली भवानी । मोह महिषासुर महिषासुर मर्दना लागोनी ।
त्रिविध तापाची करावया झाडणी । भक्ता लागोनी लागोनी पावसी निर्वाणी ॥ आ‌ईचा जोगवा जोगवा मागेन ॥१॥
आता साजणी साजणी झाले मी नि:संग । विकल्प नवऱ्याचा नवऱ्याचा सोडीयला मी संग ।
काम क्रोध हे झोडियले मांग । केला मोकळा मोकळा मार्ग सुरंग । सत्‌चित आनंद आनंद झाले मी अभंग ॥ आ‌ईचा जोगवा जोगवा मागेन ॥
तुझ्या कृपेने आता कामक्रोधादी विकार सांडून मी सत् चित आनंदाचा अनुभव घेतो आहे. असं सांगणारा हा जोगवा वेद-उपनिषदांपेक्षा कमी नाही.
ही अनादी निर्गुण जगन्माता तिच्या भक्तांसाठी मात्र सगुण रुप धारण करते.
कुमकुम चिरी शोभे मळवटी | कस्तुरी टिळक लल्लाटी |
नासिक अति सरळ, हनुवटी | रुचिरामृत रस ओठी |
समान जणू लवल्या, धनुकोटी | आकर्ण लोचन भ्रुकुटी |
शिरी नीट भांगवळी, उफराटी | कर्नाटकची घाटी |
भुजंग नीळरंगा, परी शोभे | वेणी पाठीवर लोंबे
तिचं काव्यातुन येणारं अनुपम रुप भक्तांच्या ह्रदयात विराजमान आहे.
परमेश्वरीच्या परमतत्वाला सगुण साकार रुप देण्याची ताकद फक्त भक्ताच्या भक्तीत आहे. शिवाची शक्ती असलेल्या आदीमायेचं वर्णन शिवाच्या आधी येतं. दिव्यांबरायचं दिगंबराय म्हणताना आपण शिवाच्या शक्तीपुढे नतमस्तक होतो.
घागर घुमु दे घुमु दे म्हणताना जन्म मरणाचे फेरे चुकविण्याचं मागणं आपण ज्या जगन्मातेकडे मागतो, ती सृजनाची शक्ती आहे.
नवरात्रीचा हा सोहळा नऊ रात्रींचा. पेरणी नऊ धान्याची. जलकुंभ मातीचा. ही तर सृजनाची पुजा. स्त्रीत्वाची पुजा. या नवरात्रीनिमित्त प्रत्येक स्त्रीच्या ठायी असलेल्या दैवी अंशाला, सृजनशक्तीला नमन करुया.
आणि त्या निरांजनी नारायणी परब्रह्म स्वरुपिणीला जगावरचं संकट दूर सारण्याचं साकड घालूया.

 उजाडल्यावरी सख्या निघुन जा घराकडे 

swati huddar

 
मराठीत गझल हा काव्यप्रकार रुजवणाऱ्या कवीवर्य सुरेश भटांची भावगीतेही अप्रतीम आहेत. त्यांचं अत्यंत भावपूर्ण असं गीत म्हणजे उजाडल्यावरी सख्या निघुन जा घराकडे.
भटांच्या या कवितेत नायिका नायकाला आर्जव करते आहे,
उजाडल्यावरी सख्या निघुन जा घराकडे
अजूनही उशीवरी टिपुर चांदणे पडे
खूप दिवसांनंतर लाभलेल्या त्याच्या सहवासाची तिला असोशी आहे. त्यानं तिच्याजवळ थांबावं, नुसतच थांबू नये, तर त्यांनी एकमेकांच्या सहवासात देहभान विसरावं, असं तिला वाटतं. शरीराच्या मीलनातून अलगद तिला त्याच्या मनात उतरायचं आहे. तो मात्र केवळ देहानं तिथं आहे. त्याचं मन तिथे रमत नाहीये. त्याला अंधार सरण्याच्या आत परतण्याची घाई आहे, ती म्हणतेय, निघुन जा घराकडे, याचा अर्थ हे त्याचं घर नाही. म्हणजे त्यांचं हे प्रेम चोरटं आहे. त्यामुळे रात्रीचा अंधार हाच त्यांच्या भेटीचा आधार आहे. त्याला त्याचं घर आहे, हे तिला माहिती आहे आणि याची तिला जाणिवही आहे. ते तिनं मान्यही केलं आहे. तो दिवसाच्या उजेडात तिला कितीही वाटलं तरी तिच्याजवळं थांबु शकत नाही, हे सत्यही तिनं स्विकारलं आहे. त्यांचं प्रेम रात्रीच्या अंधारातच फूलू शकतं. गंधाळलेल्या रातराणीसारखं, हे ती पुरतं जाणून आहे. ती त्याला सांगतेय, दिवस उजाडल्यावर तू परतणार आहेसच. पण अजून उजाडायला बराच अवकाश आहे. अजून उत्तर रात्रच सरलेली नाही. आकाशातला प्रकाशोत्सव आत्ता कुठे रंगात आला आहे. त्याचं प्रतिबिंब तुझ्या-माझ्या मनात उतरलय. ती त्याला उशीवर पडलेलं टिपुर चांदणं दाखवते आहे. हे चांदणं तिच्या त्याच्यावरच्या प्रेमाचं प्रतीक आहे. या चांदण्याच्या स्निग्ध प्रकाशात एकमेकांना अंतर्बाह्य जाणून घेऊया. असं ती त्याला सुचवते आहे. तो मात्र मिटलेलाच आहे. तिची हाक त्याच्या कानापर्यंत पोहोचतेय, मात्र मनात उतरत नाहीये. ती त्याला म्हणते,
उगीच वेळ सारखी विचारतोस काय तू ?
पुन्हापुन्हा मिठीतही शहरतोस काय तू ?
पुन्हा अशी हवी तशी कुणास रात्र सापडे ?
उजाडल्यावरी सख्या निघून जा घराकडे
किती सायासानंतर तुझी माझी भेट झालीय, पुन्हा अशी निवांत भेट कधी होईल, किंबहुना होईल की नाही, हे सांगणही कठीण आहे. आजची ही रात्र आपली आहे. हे ती त्याला सांगते आहे. अवघं आयुष्य आजच्या एका रात्रीत तिला जगून घ्यायचं आहे. त्याच्या सहवासाचं सुख तिला आकंठ पिऊन घ्यायचं आहे. तिला तृप्त व्हायचं आहे. तो मात्र अजूनही काठावर आहे. कोरडा आहे. त्याला तिच्या काठोकाठ भरलेल्या प्रेमाच्या सागरात उतरताच येत नाहीये. हे तिला कळतयं. त्याच्यावर प्रेम सरींचा वर्षाव करूनही त्याला धड भिजताही येत नाहीये. काही घटिकांनंतर उगवणाऱ्या दिवसापाशी त्याचं मन आत्ताच पोहोचलंय. त्यामुळे आत्ताचा तिच्या सहवासातला मखमली क्षण त्याच्या हातातून निसटतो आहे. त्याचं तिच्याजवळं असूनही तिच्याजवळं नसणं, तिला आकळतयं. ती त्याच्या मिठीत सर्वस्व विसरते. तो मात्र ती जवळ असताना साध वेळेचं भानही विसरू शकत नाही. यानं ती दुखावली आहे. त्याला ती तिच्यासाठी अत्यंत दुखऱ्या असलेल्या या सत्याची जाणिव करून देते आहे. मात्र ही तिची तक्रार नाही. केवळ हे तिचं आर्जव आहे. की ती जवळ असताना तरी त्यानं मनानं तिच्या निकट असावं, मात्र हे त्याला अशक्य आहे.
अजून कुंतलात या तुझा न जीव गुंतला
अजून पाकळ्यातला मरंदही न संपला
अजूनही कसे तुझे लबाड ओठ कोरडे ?
उजाडल्यावरी सख्या निघून जा घराकडे
त्याच्या अस्वस्थतेमुळे त्यांचा प्रणय फुलतच नाहीये. ती त्याला नानाप्रकारे त्याच्या नेहमीच्या खुणांपाशी नेण्याचा प्रयत्न करते आहे. भुलवण्याचा प्रयत्न करते आहे. तो मात्र कशालाही दाद देण्याच्या मनस्थितीत नाही. तिला मनोमीलनाची आस असताना तो मात्र तिच्याशी एकरुप होऊ शकत नाही. तो अलिप्त आहे. केळीच्या पानावरच्या वळीवाच्या थेंबासारखा.
अजून थांब लागली जगास झोप आंधळी
दिसेल या नभातही हळूच रात्र सावळी
तुलामला विचारुनी फुटेल आज तांबडे
उजाडल्यावरी सख्या निघून जा घराकडे
ती त्याला सांगतेय ज्या जगाच्या भीतीपोटी तू तुझ्या-माझ्या मीलनाचा हा लाखमोलाचा क्षण नाकारतो आहेत, ते जग मात्र रात्रीच्या कुशीत गाढ झोपी गेलं आहे. रात्रही काळा अंधार लपेटून निवांत झाली आहे. हा काळा अंधारच आपल्या मीलनासाठी वरदान आहे. अंधाराचा रंग काळा असतानाच आपण एकरुप होऊया. कारण हळूहळू ही काळी रात्र कृष्णासारखी सावळी व्हायला लागेल. या नायिकेलाही कृष्ण रंगात रंगलेल्या राधेसारखीच सावळ्या रंगाची भूल आहे. तिला वेध लागले आहेत, त्याच्या रंगात रंगून जाण्याचे. हळूहळू हा काळा अंधार सावळा होऊ लागेल, एकमेकांचा सहवास कितीही हवाहवासा वाटला तरी तुला परतावे लागेल, त्यामुळे आत्ताचे हे मीलनाचे क्षण वाया दवडू नकोस. असं ती त्याला सुचवते आहे.
भटांची ही नायिका प्रचंड आशावादी आहे. तिच्या प्रेमाच्या ताकदीवर तिचा पूर्ण विश्वास आहे. ती म्हणते, रात्र पहाटेकडे झुकू लागली, तरी तू काळजी करू नकोस, तुझ्या-माझ्या परवानगीशिवाय आज दिवसाचे दूत आकाशात अवतरणार नाहीत. तांबडं फुटल्यावर मात्र मला कितीही वाटलं तरी मी तुला थांबवणार नाही, तू खुशाल घराकडे निघुन जा.
आपलं तन-मन सर्वस्व अर्पण केलेला तो आपला नाही. तो त्याच्या सोयीनं येणार आणि त्याला हवं तेव्हा निघुन जाणार. हे जाणून सुद्धा ती त्याच्यात गुंतली आहे मनानं. तो मात्र अलिप्त आहे. तिच्या मानसिक गुंतवणुकीशी, त्याच्या सहवासासाठी आसुसलेल्या तिच्या भावनांशी त्याला देणंघेणं नाही. तिच्यापेक्षा त्याला त्याची सामाजिक प्रतिष्ठा, त्याचं घर अधिक महत्त्वाचं वाटतं. आणि हे ती पुरेपुर जाणून आहे. आणि हे तिनं विनातक्रार स्विकारलंही आहे.
ही कविता वाचताना भटांची न पाहिलेली नायिका, तिचं आर्जव डोळ्यापुढे उभं राहतं. कशी असेल ती? कदाचित हा वाट चुकुन आलेला चुकार वाटसरू कधीही आपला होऊ शकणार नाही, हे सत्य माहिती असतानाही त्याच्यावर निरपेक्ष मुग्ध प्रेम करणाऱ्या देवदासमधल्या चंद्रमुखीसारखी असेल ती. प्रगल्भ. अंतर्मुख. त्याच्या हिताची त्याच्याही पेक्षा अधिक काळजी करणारी.
भटांची ही कविता ऐकली की फैय्याज हाशमी यांची आज जाने कि जिद ना करो गझल आठवते.
सुरेश भटांचा उर्दू साहित्याचा प्रचंड अभ्यास होता. त्यांच्या मालवून टाक दीप या कवितेतील दूर दूर तारकात हे कडवं त्यांना मेहंदी हसन यांच्या एका गझलेवरून सुचलं असं त्यांनी एका मुलाखतीत सांगितलं होतं. कदाचित सुरेश भटांना त्यांची ही कविता फैय्याज हाशमींच्या त्या गझलेवरून स्फुरली असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
अर्थात फैय्याज हाशमींच्या गझलेतली नायिका नायकाने जाऊ नये, म्हणून लडिवाळ का असेना पण
हाय मर जाएंगे
हम तो लुट जाएंगे
ऐसी बातें किया ना करो
आज जाने की ज़िद ना करो
असे मरणं. लुटलं जाणं, असे लौकिक पातळीवरचे हट्ट धरते.
मात्र भटांची नायिका करते, ते केवळ आर्जव. तेही अत्यंत तरल, अलौकिक पातळीवरचं.
फैय्याज हाशमींच्या नायिकेला त्या जोडीदाराची साथ शारीर पातळीवर हवी आहे, असं वाटतं, तर भटांच्या नायिकेला मात्र मनोमीलनाची आस अधिक आहे, हे जाणवत राहतं. अर्थात
दोन्हीही रचना तेवढ्याच अप्रतीम आहेत, एवढे निश्चित.

 मै आज तुमको न जाने दुंगी...
स्वाती हुद्दार ©
गुरूदत्त हिंदी चित्रसृष्टीला पडलेलं एक मखमली पण अधुरं स्वप्न. गुरुदत्तच्या प्रतिभेचा परीसस्पर्श झालेल्या सिनेमांमधला एक म्हणजे साहिब बिवी और गुलाम.
हिंदी सिनेमातलं महाकाव्य असं या सिनेमाचं वर्णन केलं जातं, या सिनेमात छोटी बहुच्या तोंडी एक आर्जवी गीत आहे. पतीच्या सहवासासाठी आसुसलेली बडी हवेलीतली सोज्ज्वळ, सुस्वरुप छोटी बहु पतीला रोखण्यासाठी त्याची मनधरणी करते.
ना जाओ सैया छुडा के बैया
कसम तुम्हारी मै रो पडुंगी
छोटी बहु पतिव्रता आहे. पतीचं सुख, त्याचा सहवास हेच छोटी बहुचं सर्वस्व आहे. त्यानं आपल्या जवळं थांबावं, आपल्याला सेवेची संधी द्यावी, एवढी एकच छोटी बहुची जीवनेच्छा असते. त्यासाठी ती काहीही करायला तयार असते. पतीचा सहवास लाभावा, यासाठी ती भुतनाथकडून सिंदुर मागवते. त्यासाठी दारूही पिते. गाणं गाते. मात्र बाहेरख्यालीपणा करण्यातच पुरुषार्थ मानणाऱ्या जमीनदारी मानसिकतेचं प्रतिनिधित्व करणाऱ्या छोटे सरकारला बायकोच्या पदराला बांधुन राहणे मंजुर नाही, ते छोटी बहुचं आर्जव नाकारतात, तेव्हा त्यांना थांबवण्यासाठी छोटी बहु हे गीत गाते. नवऱ्याला रिझवण्यासाठी ही खानदानी पत्नी अभिसारिकेच्या अभिनिवेशात त्याची मनधरणी करताना म्हणते,
ये बिखरी जुल्फें ये खिलता गजरा
ये महाकि चुनरी ये मन की मदिरा
ये सब तुम्हारे लिए हैं प्रीतम
मैं आज तुम को न जाने दूँगी
जाने न दूँगी
खरं तर बड्या हवेलीत पतीचा बाहेरख्यालीपणा भूषण मानला जाण्याची रित आहे. तिथल्या इतर बहुंनी हे प्राक्तन मान्य केलं आहे. पतीभक्ती आणि वाट्याला आली तर पती सेवा आनंदानं विना तक्रार करायची. हे या हवेलीतल्या महिलांनी स्विकारलं आहे. मात्र छोटी बहु त्या सगळ्यांपेक्षा वेगळी आहे. तिची पतीभक्ती केवळ संस्कारातून आणि परंपरेतून आलेली नाही. नवऱ्यावर प्रेम करणं ही तिची स्वाभाविक उर्मी आहे. आपल्या बदफैली नवऱ्यामध्ये ती भावनिकरित्याही गुंतली आहे. छोटे सरकारला मात्र तिच्या प्रेमाची जाणिवही नाही, आणि त्याच्याशी काही देणेघेणेही नाही. तिचे स्वर्गीय सौंदर्यही त्यांच्या लेखी नगण्य आहे. त्याचे त्यांना तसुभरही आकर्षण नाही. लग्नाच्या बायकोला अशीच यकश्चित वागणुक द्यायची असते, हाच रिवाज त्यांना माहिती आहे. प्रेम, भावना या सगळ्याशी त्यांचा दूरदूरपर्यंत संबंध नाही. पतीच्या आग्रहाखातर नशा करणारी, ये महकि चुनरी मन कि मदिरा म्हणणारी छोटी बहु फार काळ अभिसारिकेच्या भुमिकेत राहू शकत नाही, ती पुन्हा छोटे सरकारच्या पत्नीच्या भूमिकेत येते आणि म्हणते,
मैं तुम्हारी दासी जनम की प्यासी
तुम ही हो मेरा सिंगार प्रितम
तुम्हारे रास्ते की धूल ले कर
मई मांग अपनी सदा
सदा भरुँगी
पत्नी ही पतीच्या पायाची धुळ आहे, असे मानणाऱ्या काळाचं प्रतिनिधित्व करणारी छोटी बहु त्या पेक्षा वेगळी नाही. पतीची दासी असण्यात तिला काही वावगंही वाटत नाही. पतीला रिझवतानाही तिच्यातली कुलीन स्त्री या ओळींमधून दृष्टीगोचर होते. पतीसाठी केलेला श्रृंगार, त्याच्यासाठी भांगामध्ये भरलेलं कुंकु, या सगळ्याचे दाखले नकळत तिच्या आर्जवामध्ये गुंफले जातात. तिचा पती तिचा प्रीतम आहे. प्रियकर आहे. हे सुद्धा ती अलगदपणे त्याच्या मनावर ठसविण्याचा प्रयत्न करते आहे. मात्र हे मनाच्या पातळीवरचे व्यवहार छोटे सरकारच्या गावीही नाहीत. पिढी दर पिढी चाललेल्या रिवाजानुसार गाणारीच्या कोठ्याच्या पायऱ्या झिजवायच्या. त्यांच्यावर दौलत उधळायची. मदिरा आणि मदिराक्षी हिच इतिकर्तव्यता मानणाऱ्या छोटे सरकारला छोटी बहुचं तरल मन, त्यातल्या अलवार भावना कळणंही शक्य नाही. छोटी बहुची गुंतवणुक मानसिक आहे. भावनिक आहे. मात्र पैशाच्या जोरावर दोन घटका सुख विकत घेणाऱ्या छोटे सरकारला हे मानसिक पातळीवरचे व्यवहार कसे कळणार?
छोट्या बहुच्या या कोणत्याच आर्जवाकडे तिच्या पतीचं लक्ष नाही. त्याला तिची ब्याद कशीतरी टाळायची आहे. तिची हळवी विनवणी त्याच्या कानावर तर पडते आहे, मात्र मनापर्यंत पोहोचत नाही. सगळे उपाय थकल्यावर शेवटी छोटी बहु छोटे सरकारला निर्वाणीचं सांगते.
जो मुझ से अखियाँ चुरा रहे हो
तो मेरी इतनी अरज भी सुन लो
तुम्हारे चरणों में आ गई हूँ
यहीं जियूँगी यहीं मरूँगी, यहीं मरूँगी
तुम्ही मला कितीही नाकारलंत, तरी मी आता तुम्हाला सोडणार नाही. तुमची पावलं हेच आता माझं सर्वस्व आहे. मी तुमच्या पायाशीच जगणार आणि इथेच मरणार. छोटी बहुचं जगणं, तिचं मरणं, किंबहुना तिचं अस्तित्व या सगळ्याला त्या बड्या हवेलीतल्या छोटे सरकारच्या लेखी काहीही महत्त्व नाही. छोटी बहुशी लग्न हा त्यांच्यासाठी केवळ उपचार होता. बड्या हवेलीची शोभा वाढवणारी एक जिवंत शोभेची वस्तु. एक हाडामासांची चालती-बोलती सुंदर आकृती. बड्या हवेलीचं बडप्पन जपणारी.एवढीच त्यांच्या लेखी तिची किंमत आहे. त्या जिवंत शरीरात एक हळंव मनही आहे. त्याला काही भावभावना आहेत, याची पुसटशी जाणिवही त्या नवरा नावाच्या प्राण्याला नाही. अशा भावनाहिन नवऱ्याला छोटी बहु सांगते, कसम तुम्हारी मै रो पडुंगी. त्याच्या दृष्टीनं जिचं अस्तित्वच कस्पटासमान आहे, तिथे तिच्या अश्रुंचं काय मोल? ती मात्र सांगतेय, मै आज तुमको न जाने दुंगी...जाने न दुंगी.
एवढ्या सगळ्या आर्जवानंतरही छोटी बहुचा नवरा तिचा हा लडिवाळ हट्ट झुगारून तिथुन निघुन जातो. गाणं संपतं. मात्र लक्षात राहतं ते छोटी बहुच्या रुंद कपाळावरचं ठसठशीत मोठ्ठ गोल कुंकू. आणि तिचे करुणार्द्र डोळे.
छोटे सरकारचं निघुन जाणं, हेच छोटी बहुचं प्राक्तन असतं आणि ही छोटी बहु अजूनही प्रत्येक स्त्रीमध्ये जिवंत आहे. मन गुंतवून बसलेली. हळवी.वाट पाहणारी.आणि नजर उचलून पाहिलंत तर अनेक छोटे सरकारही दिसतील आजुबाजुला.

 चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवोऽहम् 

swati Huddar ©

 
मनोबुद्धयहंकारचित्तानि नाहम् न च श्रोत्र जिह्वे न च घ्राण नेत्रे
न च व्योम भूमिर्न तेजॊ न वायु: चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवोऽहम्
श्रावणातल्या सोमवारी पहाटे जाग यायची तिच बाबांच्या धीरगंभीर आवाजातल्या आद्य शंकराचार्यांच्या निर्वाण षटकमनं. अंथरुणातच अंगाभोवती स्तोत्राची लय लपेटून काही काळ पडून राहणं, खूप सुखावह वाटायचं. हळूच डोळे उघडून इकडे-तिकडे नजर टाकली की जाणवायचं, श्रावण सोमवारच अस्तित्व घरदारावर पसरलेलं आहे. श्रावणाच्या रेशमी सरींनी सुस्नात झालेला केशरी देठांचा नाजुक प्राजक्त परडीत विसावलेला असायचा. जाई-जुई, चमेलीच्या सुगंधानं अवघं घर कोंदलेलं असायचं. कोपऱ्यात बेलाच्या हिरव्यागार राशींनी जागा पटकावलेली असायची. पुजेच्या साहित्यात सहाणेवर नुकत्याच उगाळलेल्या दाट भगव्या चंदनाच्या तबकडीनं ऐटीत जागा पटकावलेली असायची. पाऊसधारांनी ओलसर झालेल्या वातावरणात देवघरात लावलेल्या उदबत्तीचे सुगंधी आवर्त बेमालूम मिसळून वातावरणाला सात्विक डुब आलेली असे. देव्हाऱ्याशेजारी तेवत असलेल्या समईतल्या ज्योतीतून परमेश्वराची स्निग्ध कृपा पाझरत असायची. निर्वाणषटकमचा अर्थ कळण्याचं ते वय नव्हतं, मात्र घरादाराला व्यापून राहिलेल्या त्या सश्रद्ध आणि प्रसन्न लहरी माझ्याही मनाला व्यापून टाकत असतं.
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः
अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः
शिवमहिम्नाच्या तालबद्ध स्वरात स्फटिकाच्या शिवलिंगाला दुग्धाभिषेक व्हायचा आणि त्यावर केशरी गंध रेखलं जायचं.
श्रावणी सोमवारचं आणखी एक आकर्षण म्हणजे शाळेत जाण्याआधी चिनी मातीच्या बशीत मिळणारी साबुदाण्याची उसळ आणि त्यावर पसरलेली घट्ट दह्याची कवडी. त्या दिवशी अख्ख्या घरालाच उपास असायचा. उसळ गट्ट करून शाळेत जायची लगबग सुरू असायची, तेव्हा महादेवाच्या पिंडीवर आईचा ओम नमः शिवाय म्हणत बेल अर्पण झालेला असायचा. हिरव्याकंच बेलावर आईने महादेवाला वाहिलेली तांदळाची पांढरी शिवामुठ मोठी साजरी दिसायची. धन्य धन्य तेचि जन ॥ जे शिवभजनी परायण ॥ सदा शिवलीलामृत श्रवण ॥ अर्चन सदा शिवाचे ॥ देवघरात बसलेल्या आईची पाठमोरी आकृती, तिचा पाठीवर रुळणारा वेणीचा लांबसडक शेपटा, शब्दांच्या आघातासह हलणाऱ्या तिच्या कानातल्या कुड्या आणि भक्तीत न्हाऊन निघालेला काहीशा थकलेल्या आवाजातला तिच्या मुखातून उमटणारा शिवलिलामृताचा ११ वा अध्याय. शाळेत जाणारी पावलं काही क्षण थबकायची. संसाराचा भार वाहणाऱ्या कायम लगबगीत असलेल्या रोजच्या आईपेक्षा ही आई निराळीच वाटायची. चटकन जाऊन त्या पाठमोऱ्या आईला मागून बिलगावंस वाटायचं. आताही स्मृती पटलावर आईचं ते चित्र अगदी ताजं आहे.
श्रावण सोमवार आणखी खूप खूप आवडण्याचं कारणं म्हणजे चार वाजता सुटणारी शाळा. सकाळी फक्त बशीभर उसळ खाल्लेली असल्यानं शेवटचे दोन पीरेड उरलेले असतानाच पोटात कावळे ओरडायला लागलेले असायचे. त्यामुळे वर्गात काय चाललंय, ते सगळं डोक्यावरून जायचं. एकदाची सुट्टीची घंटा वाजायची. दप्तरात कशीबशी पुस्तकं कोंबुन तार स्वरात वर्गप्रार्थना म्हणायची आणि घराकडे धुम ठोकायची. आभाळ भरून आलेलं असायचं. पाऊस हमखास सोबतीला असायचा. एका छत्रीत दोघी-दोघी मैत्रिणी. पुस्तक ओली होऊ नयेत, म्हणून छातीशी दप्तर कवटाळून चालू लागायचं. घराघरातून अन्नाचे सुवास येत असायचे. पावसाने निथळत दारात उभं राहायचं.
छपरीतल्या झोपाळ्यावर अंगाभोवती घट्ट पदर लपेटून आजी वाती वळत शिवस्तुती म्हणत असायची.
जिवाशिवांची जडली समाधी ।
विटला प्रपंचीं तुटली उपाधी ।
शुद्धस्वरे गर्जती वेद चारी ।
तुजवीण शंभो मज कोण तारी
घरात जाऊन बंबातल्या उन उन पाण्यानं हात-पाय धुवायचे. ओले केस कोरडे करायचे. आणि देवाला नमस्कार करायला देवघरात जायचं. नुकतीच आरती झालेली असायची. निरांजनातल्या ज्योतीच्या उबदार सुगंधानं चित्तवृत्ती अधिकच तरल व्हायच्या. देवापुढे नैवेद्य वाढलेला असायचा. लिंबु, हिरवी चटणी, कोशिंबीर, श्रावण घेवड्याची भाजी, पालकाची पातळ भाजी, कढी, तुपानं माखलेली पोळी, गोड म्हणून कधी करवंदाचा गुळांबा, कधी केळाचं शिकरण तर कधी केशर-वेलची घातलेला शिरा. मऊ गरम भाताची पांढरी शुभ्र मुद, त्यावर पिवळंधम्म वरण आणि त्यावर कृष्ण तुळशीचं सावळं दळं.
परडीतलं बेलाचं पान वाहून अंगत-पंगत जेवायला बसायची. नुकतीच मुंज झालेला शेजारचा विनु ब्राह्मण म्हणून जेवायला असायचा. कोपऱ्यात लावलेल्या उदबत्तीचा सुगंध ताटातल्या सुग्रास अन्नाच्या सुगंधात मिसळून जायचा. आई सगळ्यांना वाढत असायची. वाढताना तिच्या हातातल्या काकणांची नाजुक किणकिण व्‍हायची. आईची हिरवी काकण आणि देवघरातल्या शिवलिंगावरची बेलाची हिरवी रास. माझं मन उगाचंच त्या दोन हिरव्या रंगांशी घुटमळत राहायचं. भरलेल्या आभाळामुळं तिन्हीसांजेलाच बाहेर अंधार दाटून आलेला असायचा. अधूनमधून पावसाच्या सरींचा लयबद्ध नाद सुरू असायचा.
सगळ्यांची जेवणं उरकली की मागचं आवरून आई स्वयंपाकघरात तिचं ताट वाढून घ्यायची. मी तिच्या बाजुला जाऊन बसायचे. अन्न ब्रह्म रसो विष्णु, म्हणत आई हात जोडायची, तेवढ्यात बाहेरून हाळी यायची. माई पोळी वाढा. लगबगीने उठून आई गोडाधोडासह साग्रसंगीत ताट वाढायची. दारात उभी राहून त्या ओल्या फाटक्या कपड्यातल्या, थंडीने थरथरणाऱ्याला पडवीत बोलवायची. त्याला बसायला पोतं देऊन भरलेलं ताट त्याच्यासमोर ठेवायची. त्याचं पोटभर जेऊन होईपर्यंत थांबायची. तो तृप्तात्मा मनापासून आशीर्वाद देत चालायला लागायचा. रस्त्यावर साठलेल्या पाण्यात त्याच्या अनवाणी पावलांचा आवाज कमी कमी होत होत नाहीसा व्हायचा. अंधारात पुढे पुढे जाणारी त्याची आकृतीही दिसेनाशी व्हायची. आई स्वयंपाक घरात यायची. मघापासून वाढून ठेवलेल्या ताटासमोर बसायची. पुन्हा मनोभावे हात जोडायची. डोळे मिटून म्हणायची, आजचा श्रावण सोमवार सुफळ संपूर्ण झाला. आणि घास घ्यायची. त्याचवेळी अंधाऱ्या पावसाळी आभाळात वीज चमकायची. एव्हाना माझ्या डोळ्यावर पेंग आलेली असायची, मनात पहाटे बाबांच्या धीरगंभीर स्वरात ऐकलेले निर्वाण षटकम रुंजी घालत असायचं,
अहं निर्विकल्पॊ निराकार रूपॊ विभुत्वाच्च सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम्
न चासंगतं नैव मुक्तिर् न मेय: चिदानन्द रूप: शिवोऽहम् शिवॊऽहम् ॥

सिनेमातली देशभक्ती
स्वाती हुद्दार
आज कभी खुशी कभी गम सिनेमा बघितला. त्यात एक खूप टची सीन आहे. लंडनमध्ये राहणारे अंजली आणि राहुल त्यांच्या मुलाच्या क्रिशच्या शाळेतील ॲनिवल फंक्शनला जातात. तिथे क्रिश भारताचे राष्ट्रगीत सादर करतो. आणि तिथे उपस्थित असलेले सगळे लंडनवासी भारताच्या राष्ट्रगीताला उभे राहून मानवंदना देतात. कौटुंबिक मतभेद, विभक्त झालेला परिवार, त्यांचे मनोमिलन ही पार्श्वभूमी असलेल्या या चित्रपटात देशभक्तीची वीणही छान गुंफली गेली आहे.
सिनेमात नेहमीच सामाजिक स्थितीचे, घटनांचे प्रतिबिंब उमटत असते. देशभक्ती हा तर हिंदी सिनेमांचा आवडता विषय. हिंदी चित्रपटांचाच अगदी सुरुवातीपासून विचार केला तरी प्रत्येक दशकातील चित्रपट निर्मितीत एक चतुर्थांश चित्रपट तरी देशभक्तीवरचे असतील. याची सुरुवात स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून झाली. १९४३ साली बॉम्बे टॉकिजची निर्मिती असलेल्या किस्मत या सिनेमातले कवी प्रदीप यांच्या लेखणीतून उतरलेले दूर हटो ऐ दुनियावालो हिंदुस्तान हमारा है, हे गीत तेव्हा अत्यंत लोकप्रिय झाले होते. त्यासाठी इंग्रजांनी कवी प्रदीप यांच्या नावाने अटक वॉरंटही जारी केला होता. आणि कवी प्रदीप यांना भुमिगत व्हावे लागले होते.
देशप्रेमाची पार्श्वभूमी असलेला १९५२ मधला सिनेमा म्हणजे आनंदमठ. बंकिमचंद्र चॅटर्जींच्या कादंबरीवर आधारलेला. सर्व देशभक्तांसाठी मंत्र ठरलेले वंदेमातरम हे बंकिमचंद्रांच्या लेखणीतून उतरलेले गीत या चित्रपटात आहे. २००३ साली बीबीसी वर्ल्ड सर्व्हिसने १६५ देशांमध्ये घेतलेल्या "World's Top Ten" songs of all-time या पोलमध्ये हे वंदेमातरम गीत दुसऱ्या क्रमांकावर होते.
१९६५ साली प्रदर्शित झालेला स्वातंत्र्यलढ्यावर आधारलेला शहीद सिनेमा सुद्धा त्याकाळी अत्यंत लोकप्रिय ठरला.
ज्या स्वातंत्र्यासाठी घरादारावर तुळशीपत्र ठेऊन लोक लढले, ते स्वातंत्र्य पदरात तर पडले पण फाळणीची जखम देऊन. या विभाजनाने अनेक नवीन प्रश्न उभे ठाकले. अनेक नवीन जखमाही दिल्या आणि सिनेमाला नवे हळवे विषय मिळाले. अमृता प्रितमच्या पिंजर कादंबरीवर आधारलेला पिंजर हा चित्रपट असाच फाळणीच्या वेदनांवर भाष्य करणारा.
स्वातंत्र्यानंतरचे प्रश्न अधिकच जटील होते. एकदा स्वातंत्र्या मिळाले की जादुची कांडा फिरवल्यासारखे सगळे प्रश्न संपतील, असा भाबडा आशावाद जपणाऱ्या स्वप्नाळु लोकांसाठी तर हा मोठा धक्का होता. या सगळ्या भावना साहिरने त्याच्या काव्यातून मांडल्या.
वो उजले दरीचों में पायल की छन-छन
थकी-हारी साँसों पे तबले की धन-धन
ये बेरूह कमरों में खाँसी की ठन-ठन
जिन्हें नाज़ है हिन्द पर वो कहाँ हैं
गरीबी, बेरोजगारीसारख्या अनेक समस्यांशी देश झगडत होता. यांत्रिकीकरणामुळे माणसाच्या अस्तित्वावरच उभे राहिलेले प्रश्नचिन्ह. त्या सगळ्याचे प्रतिबिंब सिनेमांमध्ये उमटू लागले. हाच आशय अभिव्यक्त करणारा मदर इंडिया १९५७ साली प्रदर्शित झाला .
७० च्या दशकात देशप्रेमाचे भरते आलेला मनोजकुमारचा पुरब और पश्चिम आला. त्यानंतर आले उपकार, क्रांती. आणि मनोजकुमार भारतकुमार म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धावर १९७३ साली चेतन आनंदने दिग्दर्शित केलेला हिंदुस्तान कि कसम आला. चेतन आनंदने १९६२ च्या भारत-चीन युद्धावरही १९६४ मध्ये हकिकत हा सिनेमा काढला होता.
१९९२ साली प्रदर्शित झालेल्या मणिरत्नमच्या रोजा चित्रपटाला काश्मीरमधल्या दहशतवादाची पार्श्वभुमी आहे. या चित्रपटातल्या भारत हमको जान से प्यारा है या गाण्याने आजही अंगावर रोमांच उभे राहतात.
१९९३ सालचा नाना पाटेकर आणि राजकुमार यांच्या अभिनयाने सजलेला तिरंगा हा देखील लक्षात राहण्यासारखा सिनेमा होता. त्यानंतर भारत-पाकिस्तान युद्धातील सत्यघटनांवर आधारलेला सनी देवल, सुनाल शेट्टी, अक्षय कुमार यांच्या भूमिका असलेल्या बॉर्डरने तरुणांना वेडे केले होते. आणि त्यानंतर देशभक्तीने ओतप्रोत सिनेमांचा दौरच सुरू झाला.
२००१ साली देशप्रेमावर आधारलेले दोन सिनेमे आले. एक आशुतोष गोवारीकरचा लगान आणि दुसरा अनिल शर्माने दिग्दर्शित केलेला गदर एक प्रेम कथा. लगानचे आॅस्करसाठी नॉमिनेशन झाले होते. जुल्मी इंग्रजी सत्तेविरुद्ध सर्वसामान्य गावकऱ्यांनी दिलेल्या लढ्याचे अत्यंत भावपूर्ण चित्रण या सिनेमात आहे. आणि गदर फाळणीच्या दुःखाला जाऊन भिडतो.
२००२ साली शहीद भगतसिंगाच्या जीवनावर आधारलेला द लिजंड आॅफ भगतसिंग प्रदर्शित झाला. यामध्ये अजय देवगणने भगतसिंगाची भूमिका साकारली होती. राष्ट्रीय पुरस्कारासह तीन फिल्मफेअर पुरस्कार मिळालेल्या या चित्रपटातील ए आर रहमानच्या संगीताने नटलेल्या पगडी संभाल, मेरा रंग दे बसंती, सरफरोशी कि तमन्ना, देस मेरे देस मेरे या गाण्यांनी सिनेरसिकांच्या मनावर राज्य केले.
२००३ मध्ये कारगिल युद्धावर आधारीत एलओसी कारगिल, २००४ मध्ये लक्ष्य असे देशभक्तीने भारलेले चित्रपट आले. २००६ मध्ये आलेला रंग दे बसंती हा स्वातंत्र्ययुद्धातील क्रांतीकारकांना सलाम करतानाच भ्रष्ट व्यवस्थेवरही प्रहार करतो.
२००७ साली आलेला चक दे इंडिया हा हॉकी खेळाच्या माध्यमातून देशप्रेमापर्यंत पोहोचवणारा असाच एक मनात रुतून बसलेला सिनेमा. अलिकडच्या काळात तर एकाहून एक सरस सिनेमे आले. २०१५ साली आलेला अक्षयकुमारचा बेबी असाच दिलखेचक सिनेमा. त्यातील हर जंग बॉर्डर पर नही लढी जाती किंवा रिलिजन वाले कॉलम मे हम बोल्ड और कॅपिटलमे इंडियन लिखते है, असे अनेक संवाद टाळ्या घेऊन गेले.
२०१८ साली आलेला मेघना गुलजारने दिग्दर्शित केलेला राझी असाच मनाचा ठाव घेऊन गेला. देशासाठी घर-दार, कुटुंब सगळे पाश तोडून आपल्या जीवाची बाजी लावून खुद्द शत्रुच्याच घरात लग्न करून वास्तव्याला जाणारी आणि तिथुन सेनेसाठी गुप्तपणे बातम्या पुरवणारी सहमत काल्पनिक नाही. सत्य घटनेवर आधारलेला हा सिनेमा मनात देशाभिमान जागवतो. वतन के आगे कुछ भि नही, खुद भि नही, असे म्हणणारी सहमत मनावर राज्य करते.
तुझपे कोई गम की आंच आने नहीं दूं 

कुर्बान मेरी जान तुझपे शाद रहे तू
ऐ वतन, वतन मेरे, आबाद रहे तू
मैं जहा रहू जहाँ में याद रहे तू
ऐ वतन 
मेरे वतन 

असे म्हणणारी सहमत खूप खूप आवडून जाते.
आणि उरी सर्जिकल स्ट्राईकने तर देशात जोश निर्माण केला. हाऊज द जोश, हा संवाद अत्यंत लोकप्रिय ठरला. प्राणांची पर्वा न करता शत्रुच्या सीमेत घुसून आपल्या देशाच्या अपमानाचा बदला घेणारे जॉं बाज सैनिक पाहून आपलाही उर अभिमानाने भरून येतो.
भारतीय स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त भारतीय हिंदी सिनेमातील देशभक्तीपर सिनेमांचा हा धावता आढावा, मात्र हा कॅनव्हॉस प्रचंड मोठा असल्यामुळे सर्वांचाच अंतर्भाव यामध्ये झालेला नाही. मात्र स्वातंत्र्यदिन चिरायु होवो, या शुभेच्छेसह इथेच थांबुया. 

 मनभावन रविवार
स्वाती हुद्दार
शनिवारपासूनच रविवारचे रंग मनावर अलगद उतरत असतात. रविवारचे बेत ठरवण्यात शनिवार कसा झरझर सरत जातो. एखाद्या शनिवारी मस्त भट्टी जमून येते आणि खूप दिवसांपासून वेटिंगवर असलेली मुव्ही रात्री उशीरा बघण्याचा योग जुळून येतो. दुसऱ्या दिवसाच्या धावपळीचे ओझे मनावर नसताना आवडत्या मुव्हीचा आनंद घेणे किंवा घराच्या आवडत्या कोपऱ्यात बसून आवडते पुस्तक वाचत कॉफीचा आनंद घेणे. सुख सुख म्हणतात ते हेच बहुदा. मध्यरात्र चढत जाते, तेव्हा मनात पाहिलेल्या मुव्हीचे संवाद घोळवत किंवा वाचलेल्या पुस्तकातील ओळी आठवत निद्रेच्या आधीन व्हायचे. रविवारी सकाळी अलार्म वाजणारच नसतो. त्यामुळे तो दर पाच मिनटांनी स्नुझ करण्याची कटकट नसते. पाहिजे तेव्हा उठण्याचे आपणच आपल्याला दिलेले स्वातंत्र्य असते. नव्हे जाग आल्यावरही रविवारचे सुख अंगावर लपेटून अंथरुणात लोळत पडण्याची सुट असते, कारण आज असतो रविवार .
उठल्याबरोबर तारवटलेल्या डोळ्यांनीच पेस्ट ब्रशवर लावून खसाखसा दात घासण्याची सक्ती आज नसते. उलट ब्रशवर पेस्टची कलात्मकतेने भरपूर रेष ओढत अलगद ब्रश तोंडात घालून घरात किंवा अंगणात येरझारा घालत मनातल्या मनात एखादी लकेर गुणगुणत केलेले दंतमार्जन म्हणजे रविवारचा शुभारंभ, त्यानंतर गप्पांच्या मेजवानीसह घोट घोट चहाचा आनंद म्हणजे आहाहाच. रोज दहा काम आवरत आणि दिवसभरातल्या कामांची यादी मनात घोळवत गारगुट्ट्या झालेला चहा एकाच घोटात संपविण्याची दुःखद आठवणही आज नकोशी होते. चहानंतर आवडत्या गाण्याच्या तालावर नाश्ता तयार होतो आणि गप्पांच्या मैफिलीत त्याचा फडशा पडतो.
रविवारचा आणखी एक आनंद म्हणजे मनसोक्त आंघोळ. रोजच्या धावपळीतल्या बुडुबुडु गंगेचे उट्टे काढण्याचा दिवस. मनात आनंदाचे कारंजे थुईथुई नाचत असतात आणि अंगावर शॉवरमधल्या पाण्याचे कारंजे.
केस वाळवणं हा समारंभ आहे, हे रविवारीच आकळतं. एरवी आपल्याच केसांशी आपले शत्रुत्व असावे तसे खसखस केस पुसुन हाताला येईल त्या क्लचरमध्ये ते कोंबून वेळ मारावी लागते. रविवारी मात्र अलगद केसांची एकेक लड उलगडताना इंदिराबाई आठवतात,
हेमंताचा ओढून शेला, हळुच ओले अंग टिपावे
वसंतातले फुलाफुलांचे छापील उंची पातळ ल्यावे
ग्रीष्माची नाजुक टोपली, उदवावा कचभार तिच्यावर
गर्द विजेचा मत्त केवडा तिरकस माळावा वेणीवर
केस कोरडे करताना मनात उमललेल्या इंदिबाईंच्या कविता मग दिवसभर छान सोबत करतात.
एरवी रोजचे जेवण म्हणजे केवळ अन्न पोटात ढकलणे. अक्षरशः जाणिजे यज्ञकर्म. रविवार त्याला अपवाद. रविवार म्हणजे आवडते पदार्थ चवीने खाणे आणि जेवण झाल्यावर गप्पाष्टक हाकत ताटावरच हात वाळवत बसणे.
आता रविवारची मैफल ऐन मध्यावर आली असते. खूप दिवसांपासून ऐकायचा ठरवलेल्या किशोरीताईंच्या सहेला रे ने मनाचा ठाव घेतला असतो,
जनम-जनम को संग न भुले; अब के मिले सो बिछूड ना जाये!
सहेला रे, आ मिल गाये; सप्तसुरन की भेद सुनाये
माझ्यासाठी तर हा रविवारच सहेला असतो आणि अब मिले से बिछडू ना जाये हे आर्जव त्याच्यासाठीच करावसं वाटतं.
हळुहळु डोळ्यांवर पेंग येते. रविवारची पेंगुळलेली दुपार म्हणजे सुट्टीच्या आनंदाचा परमोच्च क्षण असतो. त्या सुखनिद्रेनंतर हातात चहाचा कप घेऊन अंगणातल्या झोपाळ्यावर बसून उतरत्या उन्हाचे कवडसे पहाणे, हा देखील एक सुखसोहळाच.
हळुहळु आकाश केशरी होऊ लागते. घरा-दारांवर संध्याकाळ अलगद उतरू लागते. अंगणातल्या जाई-जुई, चमेली फुलू लागतात. त्यांच्या सुगंधाने मनही गंधाळते. दुसऱ्या दिवशीपासून सुरू होणाऱ्या आठवड्याचे नियोजन नकळत मनात सुरू होते. एका मनाजोग्या विश्रांत दिवसानंतर ताजेतवाने झालेले मन पुन्हा एकदा कामाच्या रगाड्यात गुरफटुन जायला सज्ज झालेले असते. त्या मनाला प्रतीक्षा असते पुन्हा येणाऱ्या पुढच्या रविवारची. श्रांत क्लांत होण्यासाठी.
कारण रविवार म्हणजे कौटुंबिक संमेलन
रविवार म्हणजे जिभेचे चोचले
रविवार म्हणजे सिनेमा-गाणे
रविवार म्हणजे गाता गळा
रविवार म्हणजे मित्रांचा मेळा
रविवार म्हणजे गुणगुणलेली लकेर
रविवार म्हणजे नॉट फिकर
रविवार म्हणजे श्रांत क्लांत
रविवार म्हणजे मस्त निवांत

 चला वसवुया नवी पृथ्वी
स्वाती हुद्दार 

 
१९३५ ते १९४५. जर्मनीतील हिटलर युग. ज्युंचा प्राणान्तिक छळ. छळ छावण्या, गॅस चेंबर, जीव जाईस्तोवर मारहाण, महिलांवर अत्याचार, अतोनात कष्ट. जानेवारी १९३३ साली जर्मनीमध्ये ५ लाख ३३ हजार असलेल्या ज्युंची संख्या १९४५ साली सोव्हिएत आर्मीनं बर्लिनमध्ये प्रवेश केला, तेव्हा केवळ ८ हजार इतकी उरली होती. कारण? केवळ आणि केवळ वंशभेद.
६ आणि ९ आॅगस्ट'१९४५.जागतिक इतिहासातले दोन काळे दिवस. अहिंसेचे बौद्ध तत्वज्ञान अंगिकारलेल्या जपानच्या हिरोशिमा आणि नागासाकीवर अमेरिकेचे बॉम्बहल्ले. लाखो मृत्यूमुखी. हजारो अपंग, चेतनाहिन. कारण? जगावर हुकुमत गाजवण्याची अवाजवी महत्त्वाकांक्षा.
आॅगस्ट १९४७. भारत स्वतंत्र, पण फाळणीची भळभळती जखम घेऊन. परिणिती हिंदू-मुस्लिम दंगली. रक्ताचे पाट, प्रेतांचा खच, स्त्रियांच्या अब्रुची लक्तरे, संपत्तीच्या हानीची तर मोजदादच नाही. ७५ वर्षांपूर्वी ओढलेल्या विभाजनाच्या रेषेचे ओरखडे आजही मनामनांवर तेवढेच खोल, रक्ताळलेले, दुखरे. त्याचे पडसाद अजूनही उमटतात अधूनमधून. कारण? धार्मिक द्वेष.
१२ मार्च १९९३. मुंबईत साखळी बॉम्बस्फोट. २५७ जणांचा मृत्यू, हजारो जखमी.
सन २००० चा सुमार. अस्वस्थ मध्य-पूर्व आशिया. तालिबानी क्रुर राजवट. बॉम्बस्फोट, हिंसा, खून, उद्ध्वस्त जनमानस. सैरभैर मानवता, आजही
११ सप्टेंबर २००१. अमेरिकेतील न्युयॉर्कच्या वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवर दहशतवादी हल्ला. मृतांचा आकडा २ हजार ९९६, जखमींची संख्या २५ हजार.
२६ नोव्हेंबर २००८. मुंबईवर पुन्हा एक दहशतवादी हल्ला. या सगळ्यामागची कारणं? केवळ काही माथेफिरुंचा द्वेष.
ही यादी बरीच लांबवता येईल. कारण जगाच्या इतिहासात क्रौर्याची, द्वेषाची पानेच सर्वाधिक आहेत. पृथ्वीवरील मानवाची उत्पत्ती त्याची उत्क्रांती, त्याचं टोळीनं राहणं, समुहानं जगणं, प्रवास रानटीपणाकडून माणूसपणापर्यंतचा. आधी मानवेतरांपासून वाचण्यासाठी संघर्ष, त्यातूनच वर्चस्वाची लढाई, संघर्ष, युद्ध. पुढे बौद्धिक क्षमतेतून अग्नीचा शोध, शेती, वसाहत अशी प्रगती. आणि पुढे वंश, जात, पंथ, वर्ण, धर्म, देश, प्रांत ही विभागणी. त्यातुनच पुन्हा संघर्ष, चढाई, लढाई. ही प्रगती की अधोगती?पुन्हा एकदा प्रवास माणुसपणाकडून पशुत्वापर्यंतचा.
अशावेळी माणसातलं माणूसपण जागवायला येतो अत्त दीप भवचे तत्वज्ञान घेऊन दुःखितांच्या दुःखाने द्रवलेला आणि राजपाट सोडून सत्याच्या मार्गावर निघालेला सिद्धार्थ गौतम बुद्ध. आणि त्याच्या पिंपळ छायेत येतात अनेक चक्रवर्ती सम्राट लक्षावधी नरसंहाराने पश्चात्तापदग्ध झालेले, शांतीच्या शोधात.
येतो एक महावीर अहिंसा आणि शांतीचे बीज पेरीत. येतो एक देवदुत क्रुसावर चढवणाऱ्यांसाठीच परमेश्वराकडे दयेची याचना करणारा. पेरत जातो उजेड आपल्या असंख्य अनुयायांसाठी. असतो कोणीतरी एकनाथ तप्त वाळवंटात तडफडणाऱ्या गाढवाच्या मुखात गंगेची घागर रिती करणारा. असतो कोणी ज्ञानदेव रेड्या मुखी वेद वदवत अद्वैत सिद्धांत सांगणारा.
असतो कोणीतरी कबीर
जाति न पूछो साधु की, पूछ लीजिये ज्ञान
मोल करो तरवार का, पड़ा रहन दो म्यान ।
म्हणणारा.
असतो एक महात्मा. अहिंसेने लढा देत दांडी यात्रा काढणारा, मीठाचा सत्याग्रह करणारा, चले जावची चळवळ करीत इंग्रजांची सत्ता उलथवून टाकणारा.आणि नौआखालीत हिंदू-मुस्लिम दंगे सुरू असताना भिंत होऊन उभा राहणारा, आयुष्यभर अहिंसेची पुजा बांधणाऱ्या या महामानवाचा शेवट मात्र हिंसेने व्हावा, केवढा हा दैवदुर्विलास.
अशा जगाविषयी कोणी साहिर लिहितो,
यहाँ इक खिलौना है इसां की हस्ती
ये बस्ती हैं मुर्दा परस्तों की बस्ती
यहाँ पर तो जीवन से है मौत सस्ती
ये दुनिया अगर मिल भी जाए तो क्या है
नकोच ही दुष्ट बेदरकार दुनीया.
चला, मानवतेवर प्रेम करणारे मुठभर आपण वसवुया नवी पृथ्वी, जिथे नसतील धर्म, पंथ, जातींचे भेदाभेद, संघर्ष, स्पर्धा, चढाओढ, हार-जित. जिथे असेल केवळ जीवांचे मैत्र, तिथे असतील अलांछन चंद्र आणि तापहिन मार्तंड. चला निर्माण करुया असे एक आनंदवनभुवन.

 सद्गुरुं तं नमामि
स्वाती हुद्दार  c

आषाढ मध्यावर आला की परमेश्वराची असीम कृपा आभाळातून जलधारांच्या रुपात बरसू लागते. आषाढी एकादशीला विठ्ठलाच्या पायी डोई ठेऊन कृतकृत्य झालेल्या वाऱ्या परतीच्या मार्गाला लागलेल्या असतात. वारकऱ्यांनी उधळलेल्या अबीर-गुलालाच्या रंगांनी दशदिश्या कोंदलेल्या असतात. पावसानंही अभंगाचाच सूर धरलेला असतो. पानांवर टपटपणाऱ्या पाऊस थेंबांनी टाळ-चिपळ्यांचा नाद घुमत असतो. अशावेळी येते गुरुपौर्णिमा. बाहेर घनघोर पाऊस बरसत असला तरी मनामनांमध्ये गुरुंवरील श्रद्धेचे चांदणे फुललेले असते आणि भक्तीच्या पूर्ण चंद्राने मनाचे अवघे आकाश व्यापलेले असते.

गुरु: ब्रह्मा: गुरु: विष्णु: गुरुर्देवो महेश्वर: | गुरु: साक्षात परब्रह्म तस्मै श्री गुरुवे नमः ||
गुरू म्हणजे कोण ?
'गु' ह्या शब्दाचा अर्थ आहे अंध:कार व 'रु' चा अर्थ त्या अंध:काराला पुसून टाकणारा प्रकाश!
एखाद्याला योग्य मार्ग दाखवित त्याच्या आयुष्यातला अंध:कार नाहीसा करून त्याचे जीवन प्रकाशमय करणारा तो गुरु. असा 'गुरूचा' अर्थ आहे.
ज्ञान देणारा म्हणजेच प्रकाश देणारा तो गुरू होय.
कृतज्ञता हा भारतीय संस्कृतीचा स्थायीभाव आहे. मानवाला जगण्यासाठी ज्या-ज्या गोष्टी सहाय्यभुत ठरतात, त्या सगळ्याप्रती कृतज्ञ राहणे ही भारतीय परंपरा आहे. विविध सण-उत्सवाच्या माध्यमातून आपण ती कृतज्ञता वारंवार व्यक्त करीत असतो. चातुर्मासाचे चार महिने म्हणजे तर अशा उत्सवांची पर्वणीच. अगदी शेती उद्योगासाठी मदतगार असलेल्या बैलांपासून, सापांपर्यंतच्या सूक्ष्म सजीवांची आणि सूर्य, अग्नी, वायू, चंद्र, पृथ्वी अशा पंचमहाभुतांचीही आपण कृतज्ञता म्हणून पुजा बांधतो.
अशा संस्कृतीत जीवनाची वाटच उजळून टाकणाऱ्या गुरुंप्रती तर अनन्य शरणभाव असणे, स्वाभाविकच आहे. गुरुंप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस गुरुपौर्णिमेचा.
गुरु म्हणजे मार्ग दाखवणारा. शिक्षित करणारा. ते शिक्षण भौतिक जीवनाविषयीचे असते आणि पारमार्थिक जीवनाविषयीचेही असते. भौतिक शिक्षण देणाऱ्या गुरुंना शिक्षक (टिचर) असे संबोधले जाते आणि पारमार्थिक शिक्षण देणाऱ्या गुरुंना सद्गुरु म्हणतात.
पौराणिक काळात गुरुकुल पद्धती होती. तेव्हा शिष्य गुरु गृही (आश्रमात) राहून अस्त्र-शस्त्र विद्येचे शिक्षण घेत असत. राजनीतीचे धडे गिरवित असत. गुरुगृही राजपरिवारातील मुले आणि सर्वसामान्यांची मुले एकत्र शिक्षण घेत. सांदीपनी मुनींच्या आश्रमात शिकणारे कृष्ण-बलराम आणि सुदामा आपल्याला माहिती आहेत. कौरव-पांडवांचे गुरु द्रोणाचार्य आणि त्यांनी शिष्यत्व नाकारले तरीही त्यांना मनोमन गुरु मानून त्यांच्या पुतळ्यसमोर शस्त्राभ्यास करून अर्जुनापेक्षाही मोठा धनुर्धारी होणारा आणि गुरुंनी गुरुदक्षिणा मागताच क्षणाचाही विलंब न करता उजव्या हाताचा अंगठा त्यांच्या पायावर अर्पण करणारा एकलव्य. अशी गुरुशिष्यांची उज्ज्वल परंपरा पौराणिक काळात दिसते.
संगीत आणि नृत्य कलेतही गुरुशिष्य परंपरेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. गुरुगृही राहून संगीताचे आणि नृत्याचे धडे गिरवणाऱ्या अनेक नामवंत गुरुशिष्य जोड्या आहेत. अर्थात हे झाले लौकिकार्थाने. पारमार्थिक क्षेत्रातील गुरुशिष्य परंपरा ही तर अलौकिकच.
परमतत्वापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग दाखवणाऱ्या गुरुंचे माहात्म्य खुद्द परमेश्वरापेक्षाही अधिक असते, असे संत सांगतात. परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे अनेक साधना मार्ग आहेत. अनेक पंथ संप्रदाय आहेत. मात्र त्या सगळ्यांनीच गुरुंचे महत्व अधोरेखीत केले आहे. आणि गुरुभक्तीला अनन्यसाधारण महत्व दिले आहे. महाराष्ट्रापुरता विचार केला तरी नाथ संप्रदाय, महानुभाव संप्रदाय, श्रीदत्त संप्रदाय, रामदासी संप्रदाय आणि वारकरी संप्रदाय या सगळ्या संप्रदायांमध्ये उज्ज्वल अशी गुरुशिष्य परंपरा आहे.
वारकरी संप्रदायातील गुरुशिष्य परंपरेचा विचार इथे करुया.
गुरु क्षेत्र गुरु देवता, गुरु माय गुरु पिता,
जो गुरुसेवेपरौता, मार्ग नेणें
असे खुद्द संत श्रेष्ठ ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात.
ज्ञानदेवांचे वडिलबंधु संत निवृत्तीनाथ हेच त्यांचे गुरु होते. आणि निवृत्तीनाथांचे गुरु गहिनीनाथ होते.
निवृत्तिचे ध्येय कृष्ण हा​चि होय । ग​यिनीनाथे सोय दाख​विली ॥ असे निवृत्तिनाथांनीच आपल्या एका अभंगात म्हणून ठे​विले आहे
ही गुरु परंपरा पुढे आदिनाथ म्हणजे प्रत्यक्ष शंकरापर्यंत जाते. मात्र ज्ञानदेवांना नाथ संप्रदायाची दिक्षा देऊनही निवृत्तीनाथांनी त्यांना सर्वसामान्यांना सामावून घेणाऱ्या भक्तिमार्गाचा प्रसार करण्याची आज्ञा केली आणि वारकरी संप्रदायाच्या झेंड्याखाली अठरापगड समाज एकत्र आला. १२ व्या शतकातली सामाजिक समरसतेची ही घटना अभुतपुर्वच म्हटली पाहिजे. इथे एकत्र आलेला समाज भेदाभेद रहित होता. जात-पात, वर्ण, लिंग, वय या कशाचेही बंधन इथे नव्हते. ज्ञान आणि भक्ती इथे वयानुसार तोलली जात नाही. म्हणूनच चिमुरडी मुक्ताई चौदाशे वर्ष वय असलेल्या चांगदेवांची गुरू असते.
गुणातीत डहाळी पाळणा लाविला | तेथे सुत पहुडला मुक्ताईचा
असे मुक्ताई चांगदेवांविषयी म्हणते.
सगुण भक्तीत अत्युच्च पातळीवर पोहोचलेल्या संत नामदेवांचे गुरु निर्गुण निराकाराची आराधना करणारे विसोबा खेचर असतात. संत चोखोबांचे गुरु संतश्रेष्ठ नामदेव होते.
धन्य धन्य नामदेवा, केला उपकार जीवा
माझा निरसिला भेवो, दाखविला पंढरीरावो
असे चोखोबा म्हणतात.
चोखोबांचे अवघे कुटुंबच विठ्ठलभक्तीत लीन होते.
अवघा रंग एक झाला, रंगी रंगला श्रीरंग असा उत्कट अभंग चोखोबांच्या पत्नी सोयराबाई लिहितात.
गुरुभक्ती आणि गुरुकृपा याचे वर्णन वेद-उपनिषदापासून ओवी-अभंगांपर्यंत आहे. या सगळ्या वर्णनानंतरही गुरु महात्म्य दशांगुळे उरतेच.
सामान्यांसाठी गुरु म्हणजे सुतचिंता वाहणारी माता. दुर्मार्गावरुन सद्मार्गावर आणणारा पथदर्शक. आपल्या साऱ्या चिंता, सारे क्लेष ज्यांच्यावर सोपवून निर्धास्त व्हावे, असे ठिकाण. असे सद्गुरू इच्छुक साधकांना लाभावे आणि त्यांचे लौकिक आणि पारमार्थिक जीवन उजळून निघावे, हिच सद्गुरू चरणी प्रार्थना.
ब्रह्मानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिं
द्वन्द्वातीतं गगनसदृशं तत्वमस्यादिलक्ष्यम्
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतं
भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि

 ओ रव्हा "सय'
स्वाती हुद्दार 

 
बादल घुमड बढ आये
काली घटा घनघोर गगन मे
अंधियारा चहु ओर
हे गाणं आठवतय रसिकहो साज चित्रपटातलं? भर पावसात रात्रीच्या अंधारात वृंदावन ते गातो. शास्त्रीय संगीताची बैठक असलेलं हे गीत स्वरबद्ध केलंय एकाहून एक सरस गाणी देणारे संगीतकार यशवंत देव यांनी आणि लिहिलयं याच चित्रपटाच्या दिग्दर्शिका सई परांजपे यांनी. याच गाण्याची दुसरी आवृत्ती बंसी गाते, त्याचे शब्द आहेत, बादल बरस अब मौन भये, हे गाणं सुद्धा सईच्याच लेखणीतून उतरलं आहे.
कथाकार, पटकथाकार, निवेदिका, निर्माती, दिग्दर्शिका आणि अडल्यावेळी अशी अप्रतीम गाणी लिहिणारी गीतकार सुद्धा असलेली सई परांजपे म्हणजे अष्टपैलु गुणांचं अजब रसायन. बालपणापासून त्यांच्या कारकीर्दीच्या अत्युच्च शिखरापर्यंतचा त्यांचा प्रवास कथन करणारं त्यांचं आत्मचरित्र सय. त्यांच्यासारखंच साधं-सोप, सहज आणि निरागस, उत्साही आणि अवखळ.
सुप्रसिद्ध गणितज्ज्ञ रॅंग्लर परांजपेंची नात, लेखिका, कलावंत, वक्त्या, संततीनियमनाच्या क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या समाजसेविका, आमदार, खासदार आणि पद्मभुषण शकुंतला परांजपेंची मुलगी आणि स्वतः पद्मभुषण हा भारताचा नागरी पुरस्कार मिळविणारी यशस्वी दिग्दर्शिका असलेल्या सई परांजपेंचे पाय कायम जमिनीवरच आहेत. त्यांचं हे आत्मचरित्र वाचताना त्या कोणीतरी आपल्या घरच्याच आहेत किंवा एखादी मैत्रीण सहज गुजगोष्टी सांगते आहे, असं वाटत राहतं. त्यांचं स्वतःचं मोठेपण, त्यांच्या कुटुंबाचं मोठेपण त्यांच्या सहजपणाच्या आड कधीही आलं नाही.
आजोबांबद्दलचं अपरंपार प्रेम, आईविषयीचं दरारायुक्त प्रेम सईच्या लिखाणातून ठायी ठायी जाणवतं. इतक्या नामवंत घराण्यात जन्माला येऊन सुद्धा सईनं स्वतःचं स्थान अत्यंत कष्टानं आणि संघर्षानं निर्माण केलं आहे. त्यांच्या कारकीर्दीची सुरुवात झाली आकाशवाणी पुणे केंद्रावर निवेदिका म्हणून ५० रुपये पगारानं. त्यानंतर बालरंगभुमी तिथुन पुढे दिल्लीला नॅशनल स्कूल आॅफ ड्रामामध्ये शिक्षण, मध्येच आठ वर्ष दूरदर्शनच्या अनुभवाची साखळी आणि पुण्याला फिल्म ॲंड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट आॅफ इंडियामध्ये प्राध्यापकी. सई म्हणते, तिथेच तिला सिनेमाची लागण झाली आणि त्यानंतर स्पर्श, चष्मेबद्दुर, कथा, पपीहा, दिशा, साज असे एकापेक्षा एक सरस आणि वेगळे चित्रपट सईनं निर्माण केले. अर्थात हा प्रवास सोपा नव्हता. अनंत अडचणी कधी आर्थिक, कधी तांत्रिक, कधी इतर काही. अशी अडथळ्यांची शर्यत पार करीतच सईचा चित्रपट प्रवास झाला. तिच्या एकेका चित्रपटाच्या मेकिंगवरच एकेक चित्रपट तयार होईल, इतके किस्से आणि पैलू त्या प्रत्येक चित्रपटाचे आहेत. ते सगळे किस्से, कधी तिची झालेली फजिती, कधी कोणी केलेली फसवणुक, या सगळ्याचा उहापोह अत्यंत खिलाडुपणे सईने या आत्मचरित्रात केला आहे. याशिवाय अनेक बालपट', माहितीपट', लघुपट असा सईचा समृद्ध प्रवास आहे.
कॅमेऱ्याशिवाय सईचं आणखी एक प्रेम होतं, आणि ते म्हणजे नाटक. त्यासाठी तिनं आणि अरुण जोगळेकरांनी नाट्यद्वयी ही संस्था स्थापन केली. त्या संस्थेच्या माध्यमातून हॅम्लेट', इडा पिडा टळो, नांदा सौख्यभरे, तुझी माझी जोडी जमली रे त्याचच हिंदी रुपांतर कैसी यह जोडी मिलाई मोरे राम, पुढे पु. लं. च्या अंमलदारचं हिंदी रुपांतर जी हुजुर, तेंडुलकरांचं सखाराम, एलकुंचवारांचं वासनाकांड या सगळ्याचे हिंदी प्रयोग आणि चक्का चलदा या पंजाबी नाटकाचही दिग्दर्शन सईनं केलं. एक तमाशा अच्छा खासा हे लोककलेच्या धाटणीनं जाणारं सामाजिक, राजकीय विषयावर ताशेरे ओढणारं नाटकही प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतलं. जास्वंदी सारखं वेगळं नाटक, सख्खे शेजारी, सोयरिक, धिक ताम, ही नाटके, अडोसपडोस, छोटेबडे, हम पंछी एक चॉल के, या दूरदर्शन मालिका मुंबई दूरदर्शनसाठी गजरा हे आणि असे अनेकानेक उपक्रम सईच्या खात्यावर जमा आहेत.
इतकचं नव्हे तर बिकट वाट वहिवाट या संगीत नाटकाचं दिग्दर्शनही सईनं केलयं. आलबेल नावाचं अगदी वेगळ्या धाटणीचं नाटक सईनी लिहिलं, दिग्दर्शित केलं आणि त्याचे प्रयोगही केले पण प्रेक्षकांनी त्याकडे पाठ फिरवली. तरीही सईच्या दृष्टीनं आलबेल तिचं सगळ्यात उत्कृष्ट नाटक आहे. त्यानंतर माझा खेळ मांडू दे आणि जास्वंदी. पण प्रेक्षकांना काय आणि कसं भावेल आणि ते काय नाकारतील, हे सांगणं कठीण आहे.
दिशा, पपीहा असे अत्यंत वेगळ्या धाटणीचे सामाजिक विषय सईनं तिच्या चित्रपटांमधून हाताळले. मात्र अत्यंत सोपे करून. आपण खूप काहीतरी महत्त्वाचं तत्वज्ञान सांगतो आहोत, असा कुठलाही आव न आणता, अगदी सहज-सोप्या पद्धतीनं तिनं या सामाजिक विषयांना हात घातला आहे. तिची सगळीचं, नाटकं, सिनेमे, माहितीपट कुठल्यातरी महत्वाच्या विषयाला हात घालतात. समाजातील एखादी समस्या मांडतात, पण अगदी हसतखेळत. अवघड, अनाकलनीय असं सईच्या जीवनात काहीही नाही. तिचे सिनेमे नाहीत, तिची नाटकं नाहीत आणि तिचं आत्मचरित्रही नाही.
सहजपणा, साधेपणा, जीवनावरचं उत्कट प्रेम हा सईचा स्थायीभाव आहे. म्हणूनच ते तिच्या जीवनासारखंचं तिच्या कलाकृतींमधूनही उमटतं आणि तिच्या आत्मचरित्रातूनही भेटीला येतं.
माझा कलाप्रवास सांगणं, हे माझ्या आत्मचरित्राचं उद्दिष्ट आहे, त्यामुळे माझ्या वैयक्तिक जीवनाला त्यात थारा नकोच, असं म्हणणारी सई ओघाओघाने येणारे व्यक्तिगत, कौटुंबिक संदर्भ मांडत जाते, तेव्हा ते शुभ्र पाणीदार मोत्यांच्या माळेत शोभून दिसणाऱ्या पाचुसारखे भासतात.
सईच्या सय या माळेतलं रत्नजडीत पदक म्हणजे तिची जिनिव्हा भेट. कारण भारतीय आई आणि रशियन वडील असलेली सई २६ वर्षांनंतर आपल्या जन्मदात्याला आणि इतर नातेवाईकांना भेटली होती. सई लिहिते, जिनिव्हा-दिव्होनमधल्या त्या पाच दिवसांमधला प्रत्येक क्षण माझ्यामधला कलाकार जोपासण्यासाठी, माझा दृष्टिकोन अधिक गहरा करण्यासाठी मोलाचा होता. त्यानचं माझं कलाविश्व समृद्ध केलं.
सईचा तिच्या पपाचा निरोप घेताना जसं अंतःकरण जड होतं, तसंचं सयचा निरोप घेताना आपलंही होतं. सई लिहिते, फ्रेंचमध्ये निरोप घेताना ओ रव्हा असं म्हणतात, त्याचा अर्थ आपण दुरावतो आहोत, ते पुन्हा भेटण्यासाठी. मी पण सय चा ओ रव्हा असं म्हणतच निरोप घेतला.

 बोलणारी भांडी
©स्वाती हुद्दार

स्वयंपाकघर हा स्त्रीचा अत्यंत जिव्हाळ्याचा विषय. गेल्या २०-३० वर्षात स्वयंपाकघरांमध्ये आमुलाग्र परिवर्तन आलं. आधीची स्वयंपाकघरं तांब्यापितळेच्या भांड्यांनी सजलेली असायची. तेव्हा मोड्युलर किचन हा प्रकार नव्हता, त्यामुळे सगळा उघडा कारभार. सौंदर्याची आवड स्त्रीमध्ये उपजतच असते. त्यामुळे चिंच लाऊन चकचकीत केलेले पितळेचे डबे स्वयंपाकघरातल्या फडताळांवर कलात्मकतेने सजलेले असत, मोठ्या आकाराच्या डब्यापासून लहान डब्यापर्यंत. वाटी-पेले पिरॅमिडसारखे एकावर एक रचलेले असायचे. भिंतीवरच्या ताटाळ्यात बरोब्बर आकारानुसार ताटं बसलेली असंत. पळीचमच्यांच्या स्टॅंडवर सराटे, झारे, भातवाढणी, चमचे सगळे अदबीनं उभे असतं. भिंतीवर टांगलेल्या लाकडी फडताळावरच्या कप्प्यांमध्ये बशा हारीने बसलेल्या असतं आणि कपांचे कान मात्र खुंटीला टांगलेले असतं. त्याच फडताळात चहा-साखरचे डबे दक्षच्या स्थितीत उभे असतं. भिंतीवरच्या खुंटीवर पाखडण्याच्या सुपाने तिरकस मान करीत आपली जागा पटकावलेली असे. छताला मधोमध टांगलेल्या शिंकाळ्यात दुधाचं भांड समारंभाच्या अध्यक्षासारखं ऐटीत विराजमान झालेलं असे. भिंतीलगतच्या लाकडी रॅकमध्ये निगुतीने घातलेल्या आंब्या-लिंबाच्या लोणच्यांचा चवदार भार सांभाळत चिनीमातीच्या बरण्या फडक्याने मुसक्या बांधुन हारीने उभ्या असत. जाळीच्या लाकडी कपाटात नुकत्याच विरजायला लावलेल्या दह्याची दगडी, खालच्या खणात तिखटा-मीठाचं लाकडी पाळं, तेलाचा कावळा असायचा. कपाटाच्या बाजुला खलबत्ता, पाटा-वरंवटा ठेवलेला असायचा.
कालांतरानं स्वयंपाकघराचं रुपच पालटलं. ते अत्याधुनिक झालं. सिनेमातल्यासारखं चकचकीत झालं. आधुनिक संसाधनांनी परिपूर्ण झालं. पाझरणाऱ्या माठाच्या जागी फ्रीज आले. मायक्रोव्हेव आलेत. खलबत्ता-पाटावरवंट्याच्या जागी मिक्सर आलेत. तांब्यापितळेच्या भांड्यांच्या जागी ॲल्युमिनियम, स्टील आले, नॉनस्टिक आले. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे मॉड्युलर किचन आलं. सगळं कसं चकचकीत, पसाऱ्याचं नावच नाही. मात्र काही जुनी भांडी काळ ओलांडून, पिढ्या ओलांडून आजही चकचकीत नव्या झालेल्या स्वयंपाकघरात ( नव्हे किचनमध्ये) ठाण मांडून बसलेली आहेत. काही जुनी भांडी वारशाने आलेली असतात. त्यावर या मालकिणीचा अधिकच जीव असतो.
ती भांडी हाताळताना खूप नॉस्टॅल्जिक व्हायला होतं. दोन पिढ्यांनी हाताळलेल्या पोळपाटावर पोळी लाटताना त्या पोळपाटावर फिरलेले आधीच्या पिढीचे हात हळंवं करून जातात. माहेरून आलेल्या साखरेच्या डब्यातून चहात साखर टाकताना माहेरच्या प्रेमाची गोडी अलगद चहात उतरते. आवडीनं घेतलेली नॉनस्टिक कढई असतानाही सांजा करायला घेताना हात सासुबाईंच्या जुन्या जाड बुडाच्या कढईकडेच जातो. आणि रवा भाजता-भाजताच ती कढई सांगू लागते, आपणच नवी नवरी असताना पहिल्यांदाच बिचकत बिचकत केलेल्या सांजाची कहाणी. पहिलाच घास तोंडात गेल्यावर सासऱ्यांची आलेली व्वा ही प्रतिक्रिया, सासुबाईंचं हसून दाद देणं, आणि अहोंची सगळ्यांसमोर न बोलताच जाणवलेली कौतुकभरली नजर. त्याचवेळी नेमंकी सांजातली मिरची चावली जाऊन हिच्या डोळ्यात टचकंन आलेलं पाणी आणि लागलेला जीवघेणा ठसका. या कढईला इतक्या वर्षांपूर्वीचं सगळंच अगदी क्रमवार कसं लक्षात आहे, न कळे.
नव्या कोऱ्या स्वयंपाकघरात अजूनही मानानं विराजमान असलेली अशीच फोडणीची लोखंडी पळी. वडा भात, डाळभाजी सांजेच्या आमटीला हिच्याशिवाय पूर्णत्व नाहीच. गेल्या तीन पिढ्या तरी याच लोखंडी पळीतून दिलेल्या हिंग-मोहरीच्या तडतडीत फोडणीने संसार खमंग आणि चरमरीत झाले आहेत.
तुम्ही विश्वास ठेवणार नाही, पण भांडी बोलतात ती अशी. ती स्पर्शातून त्या घरमालकिणीशी संवाद साधतात. प्रत्येक भांड्याला आपली कहाणी असते. काहीतरी इतिहास असतो. आणि तो त्या घर मालकिणीला माहिती असतो. पैशांचे व्यवहार, कोणाच्या वाढदिवसाच्या तारखा, कसल्या कसल्या सनावळी हे अजिबात लक्षात न ठेवणारी स्त्री तिच्या घरातले कोणते भांडे कधी घेतले किंवा कोणी दिले, हे झोपेतही सांगू शकते. काही भांड्यांवर पोचेही आलेले असतात. ते कधी धावपळीचे असतात, कधी नाराजीचे असतात, कधी रागाचेही असतात. त्या पोच्यांच्या कहाण्याही त्या गृहिणीला ठाऊक असतात.
घरातल्या गृहिणीच्या मनस्थितीनुसार कधी भांडी खूप आवाज करतात, कधी अगदी चिडीचूप असतात. स्वयंपाकघरातल्या त्या अर्थपूर्ण संगीतावरून जो घरमालक गृहलक्ष्मीच्या मनस्थितीचा वेध घेऊ शकतो, तो खरा कुशल घरमालक. शब्दवेध घेणाऱ्या कुशल तीरंदाजासारखाच भांडेवेध घेणारा कुशल घरमालकही महत्त्वाचा असतो. आणि त्याच्या कुशलतेवरच त्या घराचे सौख्य सामावलेले असते. खरं ना?
तुमच्या घरची भांडी बोलतात? अगदी सहज विचारलेला प्रश्न! 

©

 बाप ज्ञानेश्वर समाधिस्त
स्वाती हुद्दार
अखंड अव्याहत वाहते आहे इंद्रायणीचे उदंड पाणी. युगानुयुग. काठावरच्या गाव-शहरांना सुजलाम्, सुफलाम् करीत. तिच्यासाठी काठावरची सगळी गावं सारखीच. मात्र एक गाव तिच्यासाठीही विशेष. आळंदी. सातशे वर्षांपूर्वी आपलं अखंड वाहतेपण थांबवून काही क्षण स्तब्ध होत तिनं तो सोहळा याची देही याची डोळा अनुभवला होता. त्यावेळी उचंबळून आले होते तिचे जल. त्या पद्मासनातल्या ध्यानस्थ पावलांवर अभिषेक करण्यासाठी.
जो जे वांछिल तो ते लाहो, असे जगत्कल्याणाचे पसायदान मागणारा योगी कायम तिच्याच काठी स्थिरावणार होता.
हरिपाठ, भावार्थ दीपिका, अमृतानुभव, चांगदेवपासष्टी या ग्रंथांच्या माध्यमातून शंभर जन्म अभ्यासल्यानंतरही जे तत्वज्ञान आकळणे कठीण आहे, ते वयाच्या अवघ्या विशीत सांगणारा आणि स्वतःच्या आयुष्यातही ते तत्वज्ञान अलगद उतरविणारा तो योगी. सगळ्या भावभावनांवर विजय मिळविलेल्या त्या ज्ञानवंताची पावलं संजीवन समाधीसाठी जेव्हा इंद्रायणीच्या काठी आलीत, तेव्हा थरारली इंद्रायणी आणि थरारली विठ्ठलाच्या पायाखालची वीटही.
ज्ञानदेवांपेक्षा वयानं बरेच मोठे असलेले, सगुण भक्तीत मोठा अधिकार असलेले ज्ञानदेवांचे सुह्रद संत नामदेवांनी या समाधी सोहळ्याचे अत्यंत भावपूर्ण असे वर्णन करणारे अभंग लिहिले आहेत.
महा उत्सव त्रयोदशी।केला त्या ज्ञानदेवासी॥
मग नाम म्हणे विठोबासी।चरण धरूनिया॥
समाधिसुख दिधलें देवा।ज्ञानांजन अलंकापुरी ठेवा॥
अजानवृक्षी बीज वोल्हावा।

तीन दिवस चालला होता समाधी सोहळा. पंढरीच्या विठ्ठल-रुक्मिणीसह अवघा संतमेळा लोटला होता अलकापुरीत. वयोवृद्ध आणि ज्ञानवृद्ध चांगदेवांपासून, नामदेव त्यांचे अवघे कुटुंब, जनाई, चोखोबाराय आणि त्यांचे विठ्ठलभक्त कुटुंब आणि ज्ञानदादाच्या अंगाखांद्यावर खेळत-बागडत मोठी झालेली आणि पुढे जगावर रुसलेल्या ज्ञानदादालाच ताटीच्या अभंगातून जीवन तत्वज्ञान सांगणारी इवलीशी मुक्ताई, ज्ञानदादाच्या पावलावर पाऊल ठेवतच वेदांताचे सार जीवनात उतरविणारा सोपान आणि या ज्ञानवंताचे शिष्यत्व अभिमानानं मिरवणारे, स्वतः योगमार्गावर वाटचाल करून ज्ञानाच्या खांद्यावर भक्तिमार्गाची ध्वजा रोवणारे, पोरक्या भावंडांना आईची माया देणारे पितृतुल्य वडिलबंधु निवृत्तीनाथ आणि वारकरी संप्रदायाच्या झेंड्याखाली एकत्र आलेला अवघा अठरापगड जनसमुदाय. असे सगळे सगळे गोळा झाले होते, लाडक्या ज्ञानेश्वरांना निरोप देण्यासाठी.
नामदेव लिहितात,
धन्य इंद्रायणी, पिंपळाचा पार, धन्य ज्ञानेश्वर पुण्यभुमी
अलंकापुरीतले श्री सिद्धेश्‍वराचे पुरातन मंदीर, प्रचंड अजान वृक्ष आणि दक्षिण वाहिनी इंद्रायणीचा अखंड प्रवाह. अजानवृक्षाच्या छायेखाली एक दोन खणांची गुहा म्हणजे समाधिस्थान ज्ञानेश्‍वरांनी तयार करविले होते. ज्ञानाला निरोप देण्यासाठी एकत्र आलेला आप्तेष्टांचा प्रचंड जनसमुदाय. एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी तीन दिवस सतत नामसंकीर्तन, ग्रंथपठण, पारायण, प्रवचन. सारे भारलेले वातावरण. प्रत्येकजण इश्वर चिंतनात दंग. मनातून मात्र हळवा झालेला. तीन दिवसांनंतर त्या ज्ञानी चरण युगुलांचा कायमचा वियोग होणार होता. त्या गर्दीत खरेतर सारेच ज्ञानी, तपस्वी, षडरिपुंवर विजय मिळविलेले. मात्र ज्ञानदेवांच्या वियोगाच्या जाणिवेने साऱ्यांचीच अवस्था भावव्याकुळ झालेली.
कार्तिकी त्रयोदशी. माध्यान्हीचा समय. समाधीची वेळ जवळ येत होती, सारे वारकरी सिद्धेश्वर मंदिराजवळ गोळा झाले. प्रत्येकाला माऊलीच्या पायावर डोई ठेवायची होती.
नामदेव महाराजांच्या चारही मुलांनी समाधी स्थळ झाडून पुसून स्वच्छ केले.
नारा विठा गोंदा महादा पाठविला, झाडविली जागा समाधीची
आसनावर बेल, तुळशीपत्र अंथरण्यात आले आणि समोर ठेवली भावार्थ दीपिका
ज्ञानदेवांनी पांडुरंगाचे दर्शन घेतले, पांडुरंग म्हणाले,

म्हणे ज्ञानदेवा परियेसी। तीर्थ भगिरथी अहर्निशी ॥
तुज नित्य स्नानाशी। दिधली इंद्रायणी दक्षिणवाहिनी॥

त्यानंतर ज्ञानदेव वळले निवृत्तीनाथांकडे. किती पदर होते या दोघांच्या नात्याचे.आईवडिलांच्या मायेने सांभाळणारा वडिलबंधु, मनातले गुज व्यक्त करणारा जीवाभावाचा सखा, योगमार्गातले गुह्य उलगडणारा गुरू. असे अनेक. ज्ञानदेव निवृत्तीनाथांसमोर पदस्पर्शासाठी वाकले आणि आध्यात्माचे सार कोळून प्यालेल्या वैराग्यमूर्तीं निवृत्तीनीथांचा बांध फुटला.
वोसंडोनी निवृत्ती आलिंगो लागला। आणिकांच्या डोळा अश्रु येती॥
अमर्यादा कधी केली नाहीं येणें। शिष्यगुरूपण सिद्धी नेलें।

निवृत्तीनाथांना भावविभोर झालेले पाहिले आणि सारे वैष्णव व्याकुळ झाले. नामदेव म्हणतात,
नदीच्या माशा घातले माजवण, तैसे जनवण कालवले
बांधल्या तळ्याचा फुटलासे पाट, ओघ बारा वाटा मुरडती
मुक्ताई, सोपानाच्या दुःखाचे वर्णन तर शब्दातीत असे आहे.
ती ज्ञानमूर्ती मात्र स्थितप्रज्ञ होती. ज्ञानदेव समाधीच्या दिशेने चालू लागले. निवृत्तीनीथांनी त्यांना दोन्ही करांनी धरले. ज्ञानदेवांना समाधी भुयारात सोडून निवृत्तीनीथ गोपाळासह बाहेर आले आणि त्यांनी भुयारावर शिळा ठेवली.
निवृत्तींने बाहेर आणिलें गोपाळा।
घातियेली शिळा समाधीसी ॥
सोपान मुक्ताईसह साऱ्यांनाच दुःखावेग अनावर झाला. साऱ्यांनी त्या जड शिळेवर पुष्पांजली अर्पण केली.
नामदेवें भावें केली असे पूजा।
बापा ज्ञानराजा पुण्यपुरुषा ॥
वयोवृद्ध आणि सगुण भक्तीतील अधिकारी संत नामदेव ज्ञानराजांना बाप असं संबोधतात. तेव्हा त्यांचा आध्यात्मातला अधिकार लक्षात येतो.
सहमंडळी सारे उठले ऋषिश्वर।
केला नमस्कार समाधीसी॥
साऱ्यांनी ज्ञानोबारायांचा जयजयकार केला
नामा म्हणे आता लोपला दिनकर
बाप ज्ञानेश्वर समाधिस्त
ज्ञानदेवांच्या संजीवन समाधीमुळे वारकरी सांप्रदायिकांची अवस्था ज्ञानसूर्यच अस्ताला गेल्यासारखी झाली. सारे हळुहळु मार्गस्थ झाले.
इंद्रायणी काठी, सिद्धेश्वर मंदिराच्या बाजुला, अजान वृक्षातळी मात्र कायमचा दिव्य प्रकाश पसरला. शतकांमागून शतकं उलटली, मात्र त्या दिव्य तेजकणांमध्ये आजही वारकरी न्हाऊन निघतात.
तिथे आजही सुरू आहे जगत्कल्याणासाठी मागितलेल्या पसायदानाची धीरगंभीर आवर्तनं. आजही जाणवतात पांडुरंग भक्तीत लीन झालेल्या सत्शील वैष्णवांच्या भक्तीची कंपनं, अजान वृक्षाच्या पानांची कृतकृत्य अव्याहत सळसळ आणि माऊलींच्या समाधीला अविरत अभिषेक करीत कृतार्थ झालेला इंद्रायणीचा खळाळता प्रवाह.

 कशासाठी? पोटासाठी
स्वाती हुद्दार
स्थित्यंतर हा सृष्टीचा नियम आहे. अगदी पृथ्वीच्या उत्पत्तीपासून अगणित बदल सृष्टीनं अनुभवले. असंख्य सूर्यमालांचा जन्म, अस्त, अनेक भूकंप, ज्वालामुखी, समुद्र, पर्वतांची निर्मिती, लय, विशालकाय जीवांची उत्पत्ती-स्थिती-लय आणि असंच बरंच काही. मानवाची उत्पत्ती ही विश्वाच्या उलाढालीतली एक छोटीशी घटना. विश्वाच्या या पसाऱ्यात सगळ्या सजीवांच्या जागी समान असलेली एक जाणीव म्हणजे भूक. कदाचित सगळ्यात आदिम जाणीव. नुकत्याच जन्मलेल्या जीवापासून मृत्युपंथाला लागलेल्या प्रत्येक जीवापर्यंत. तेवढीच प्रखर आणि सत्य. किंबहुना तेच एकमेव सत्य. जगण्यासाठी खाणे आणि खाण्यासाठी जगणे. एवढीच भावना. पोट भरण्याची कला सजीवांना जन्मतःच अवगत होती. भूक लागली की भक्ष्य शोधायचे, शिकार करायची आणि पोट भरेपर्यंत यथेच्छ खायचे. एकाचे जगणे दुसऱ्यावर अवलंबून. जीवो जीवस्य जीवनम्. जीवनाची साखळी. हिच होती जगण्याची तऱ्हा. हाच होता कायदा. खरे तर आदिमानवाने हेच जगणे स्वीकारले होते. मात्र निसर्गानं इतर सजीवांपेक्षा मानवाला एक गोष्ट अधिक दिली होती आणि ती म्हणजे बुद्धी. पोट भरल्यावर मानवाला हळुहळु या बुद्धीचा वापर सुचू लागला. त्या बुद्धीच्या जोरावर मानव उत्क्रांत होऊ लागला. बुद्धीबरोबरच मानवाला मनही होते आणि त्या मनात अनेक भावभावनाही होत्या. प्रेम होते, राग होता, वात्सल्य होते, स्पर्धाही होती. बुद्धीच्या आणि मनाच्या जोरावर मानवाने सगळ्या विश्वावर साम्राज्य प्रस्थापित केले. तरीही पोटाची भूक त्याला सुटली नाही. बुद्धीच्या जोरावर त्याला पोटाच्याच नव्हे कुठल्याच भुकेवर विजय मिळवता आला नाही. उलट त्या भुका अधिकाधिक तीव्र होत गेल्या. कधी ती भूक स्वतःला सिद्ध करण्याची, कधी काही नवे मिळवण्याची, कधी कोणावर तरी कुरघोडी करण्याची. कधी श्रीमंत होण्याची. कधी सत्तेची. मानवाची ही भुक न अंत आहे. एक भुक संपली की दुसरी तिची जागा घेते. आणि त्या मागे माणूस धावत राहतो धाप लागेपर्यंत. फिरत राहतो त्या आशा-अपेक्षांच्या आऱ्यावर अखंड, अव्याहत.
आदिम काळात भूक लागली की शिकार करायची आणि पोट भरायचे, एवढेच माणसाला ठाऊक होते, पण जसजसा माणूस सुशिक्षित होत गेला, सुसंस्कृत होत गेला, तशी त्याची पोट भरण्याची संकल्पना बदलली. भुकेसाठी अग्नी, शेती ते पुढे वस्तु विनिमय आणि त्याहीपुढे पैसा. पैशासाठी नोकरी-व्यवसाय, त्यासाठी शिक्षण असे हे कोष्टक वाढतच गेले, त्यातून जन्माला आली एक वेगळीच भूक. स्पर्धेची. आणि त्या भूकेआड येणाऱ्या प्रत्येकाला बाजूला सारण्यासाठी मानव साम-दाम-दंड-भेद अशा कुठल्याही मार्गाचा अवलंब करू लागला. त्यातूनच एकमेकांवर कुरघोडी करण्याचा प्रयत्न. चढाओढ, हेवेदेवे आणि बरेच काही. या स्पर्धेसाठी तो आपले सगळे काही पणाला लावायला तयार असतो. त्यासाठी माणसाला हा सगळा मनस्ताप मान्य असतो.
खरेतर विश्वाच्या एवढ्या मोठ्या पसाऱ्यात एका टिंबाएवढ्या माणसाचे अस्तित्व ते काय आणि किती? पण माणूस निघालाय अहंकाराच्या रथावर स्वार होऊन त्याच्या निर्मात्या सृष्टीलाच आव्हान द्यायला. या लढाईत जिंकणार कोण? पोटाच्या भुकेपासून स्पर्धेच्या भुकेपर्यंत झालेला हा प्रवास मानवाची प्रगती आहे की अधोगती. याचा शेवट काय? या प्रश्नांची जंत्री न संपणारी. कदाचित मानवाची ही न संपणारी हाव पुन्हा त्याला मुळापर्यंत पोहोचवेल, उरेल केवळ एकच जाणीव पोटातल्या भुकेची आणि पूर्ण होईल एक वर्तुळ भुकेपासून भुकेपर्यंत. अजून काही हजारो-लाखो वर्षांनंतर. तोपर्यंत सनातन प्रश्न. जगण्यासाठी खायचे की खाण्यासाठी जगायचे? खाण्यासाठी कमवायचे, कमवण्यासाठी झगडायचे, धपापत धावायचे, माणसांच्या गर्दीत, माणसांच्या पुढे, पळा..पळा.. पुढे कोण पळे तो..सकाळपासून रात्रीपर्यंत. पुन्हा.. पुन्हा. दिवस, महिने, वर्ष! जन्मापासून मरेपर्यंत. बस.. इतकंच!