आजही रोजच्या सारखाच अंगणभर प्राजक्‍ताचा सडा पडला होता. केशरी देठाची दळदार पांढरीशुभ्र नाजुक फुल पहाटेच्या अंधुक प्रकाशात चमकत होती. आतापर्यंत आकाशभर पसरलेलं पिठुर चांदणं जणू या फुलांच्या रुपानं आता धरेवर सांडलं होतं. प्राजक्‍ताचा तो स्वर्गीय सुगंध तनामनात भरून घेताना मन मोरपिसासारखं हलकं झालं होतं. प्राजक्‍त युगानुयुग उभा आहे, कृष्ण-रुक्‍मिणीच्या प्रेमाची आणि सत्यभामेच्या लाडिक रुसव्याची साक्ष देत. मध्यरात्री जेव्हा ही केशरी देठाची पांढरी दळदार फुलं उमलतात, तेव्हा त्याचा गंध अवघ्या वातावरणाचा ठाव घेतो. याच गंधाला भूलून कृष्णानं रुक्‍मिणीसाठी हे स्वर्गीय फु ल आणलं असेल आणि त्या गंधाच्या साक्षीनं प्राजक्‍ताच्या नाजुक फांद्यांना झोके बांधून त्यावर झुलत कृष्णानं रुक्‍मिणीला आपले पाव्यातून उमटलेले श्‍वास ऐकवले असतील. त्या स्वरांच्या ओढीनं द्वारकेतलं गोधन कृष्ण रुक्‍मिणीभोवती गोळा झालं असेल. ती मध्यरात्र, आकाशातलं टिपूर चांदणं, फांद्याफांद्यांवर उमललेले प्राजक्‍ताचे सुगंधी गुच्छ, सभोवतीची मुकी जनावरं पाहून त्या क्षणी कृष्णाला गोकुळ आठवलं असेल का? गोकुळातले आता खूप मागे राहिलेले सवंगडी, कृष्णावर जीव ओवाळून टाकणारी यशोदा आणि नंदबाबा,तिथला यमुनेचा निळाशार डोह, कृष्णावर जीवापाड प्रेम करणाऱ्या त्या गोपी आणि यमुनेच्या नितळ पाण्यासारखीच अंतर्बाह्य शुद्ध असलेली ती वेडी राधा, द्वारकाधीश झाल्यानंतरही कृष्णाच्या मनाचा एक कोपरा राधेच्या निरपेक्ष, निर्व्याज प्रेमासाठी आसुसलेलाच राहिला असेल. राधाकृष्णाचं प्रेमही या प्राजक्‍तासारखंच तर होतं शुद्ध, सात्विक, सुगंधी आणि अल्पायुषीही. गोकुळात असताना कृष्णाला प्राजक्‍त मिळाला असता तर त्यावर केवळ आणि केवळ राधेचाच हक्‍क असता. आता मात्र गोकुळ, राधा, राधेच्या तरल आठवणी, सगळंचं या सूवर्णाच्या द्वारकेत हरवलं आहे. खूप खूप मागे राहिलं आहे. कृष्णानचं उभारली आहे ही वैभवसंपन्न द्वारका. त्याला द्वारका उभारता आली, मात्र निर्व्याज, निष्कपट प्रेम करणाऱ्या माणसांचं गोकुळ नाही पुन्हा निर्माण करता आलं. नवा राजपाट, नवी राजकीय समीकरणं, नियती बदलून टाकणारे सोंगट्यांचे दान, नियतीनंच कृष्णाशी सांधलेलं दुर्भागी कुंतीचं नातं, पर्यायानं त्याच्या वाट्याला आलेला त्याचा सखा पार्थ, ज्यांच्या परस्परांवरच्या विश्‍वासाला कुठल्याही नात्याच्या कोंदणात कधी बांधताचं आलं नाही, अशी कृष्णाची सखी कृष्णप्रिया याज्ञसेनी, या सगळ्यांच्या नियतीच्या सोंगट्या कृष्णाला आपल्या हाती धराव्या लागल्या, कदाचित कर्तव्य म्हणून कदाचित नाईलाज म्हणून. मात्र या सगळ्या व्यवहारात राधा खूप मागे राहिली, दूर गोकुळात. कृष्ण गोकुळातून गेल्यानंतर राधा रोज सांजेला यमुनेवर यायची. सांजावणाऱ्या आकाशात आपल्या सावळ्याचा चेहरा शोधायची. उगवणाऱ्या चंद्राजवळ कृष्णासाठी निरोप धाडायची. यमुनेच्या खळाळणाऱ्या लाटांमध्ये कृष्णाच्या बासरीचे सूर शोधायची. घरी परतणाऱ्या कपिलेला जोजवायची. कृष्णाच्या आठवणीनं राधेच्या काळ्याभोर डोळ्यातून उष्ण जल पाझरायचं, ते यमुनेच्या पाण्यात विरघळायचं. कधीतरी या सगळ्या राजपाटातून निवांत क्षणाच्या शोधात प्राजक्‍ताजवळ आलेला कृष्ण प्राजक्‍ताच्या कृश बुंध्याला टेकून राधेचे निर्व्याज प्रेम स्मरत बासरीचे सूर छेडायचा. कृष्णाचे ते सूर प्राजक्‍ताचा गंध लपेटून वाऱ्यावर झुलत गोकुळात पोहोचायचे. राधेच्या काळीजकळांवर हळुवार फुंकर घालायचे.
प्राजक्‍तही मोहरून यायचा, त्या बेधुंद स्वरांनी. कृष्णस्पर्शानं पावन झालेला प्राजक्‍ताचा तो हडकुळा बुंधा आणि उंचचउंच गेलेल्या रखरखीत पानांच्या फांद्या धन्यधन्य व्हायच्या. बासरीचे सूर छेडण्यात समाधी लागलेल्या कृष्णाची आरक्‍त पावलं प्राजक्‍ताखालच्या ओलसर मातीत रुतायची. कृष्णाच्या पावलांचा आरक्‍त रंग त्या मातीत रुजायचा आणि मुळातच केशरी असलेली प्राजक्‍ताची देठं अधिकच केशरी व्हायची. कृष्णाच्या हृदयातून झरलेला राधेच्या आठवणीचा गंध प्राजक्‍ताच्या गाभ्यात रुजला आहे आणि म्हणूनच युगानुयुग हा प्राजक्‍त राधाकृष्णाच्या प्रेमाचा गंध जपत फुलतो आहे.
आज हा बहरलेला प्राजक्‍त पाहाताना पुन्हा तुझी अनिवार आठवण येते आहे. तू मात्र नाहीसच, नेहमी नसतोस तसाच. तनान आणि मनानही. तुला लागलं आहे जग बदलण्याचं वेड. परवा त्या गच्च भरलेल्या सभागृहात डोळ्यात जग बदलण्याची स्वप्न दाटलेला तू व्यासपीठावर भाषण देत होतास. एका कोपऱ्यात मीही, तुझे ते विराट रुप डोळ्यात साठवत. तुझा तो आवेश, ते जगावेगळं स्वप्न. यावरच तर जीव ओवाळून टाकला होता मी कधीतरी. मात्र ते स्वप्न आपण दोघांनी मिळून पाहिलं होतं. ते पूर्ण करताना आपल्यात न सांधता येणारं अंतर पडत जाईल, असं वाटंलच नव्हत कधीही. तुझं भाषण संपलं. टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट. तू मंचावरून खाली उतरलास. झपझप पावल टाकीत दूर जायला लागलास. तुझ्या भोवती तुझ्या कार्यकर्त्यांचं कडं होतं. बावरलेली मी, तुझ्या एका कटाक्षासाठी आसुसलेली मी. हाक मारण्यासाठी आ वासला, पण शब्दच फुटेना. तू गर्दीत हरवलास. नेहमी हरवतोस तसाच. निराश झालेली मी घरी परतले, रिक्‍त मनानं. अंगणात तू आणि मी एकत्र लावलेला प्राजक्‍त बहरला होता आपल्या स्वर्गीय सुगंधासह. हा प्राजक्‍त पहिल्यांदा फुलला तेव्हा श्रावणाच्या रिमझिमणाऱ्या पावसानं सुस्नात झालेल्या फुलांची ओलेती ओंजळ तू माझ्या ओंजळीत रिती केली होतीस आणि म्हणालास, या फुलांसारखाच आपल्या प्रेमाचाही सुगंध कायम दरवळत राहायला हवा. मी मान लववली.
आज मात्र मी, माझं प्रेम, आपलं घरकुल, अंगणातला तो प्राजक्‍त, त्याचा दरवळ या सगळ्याचेच बंध तुला बांधून ठेवण्यास असमर्थ आहेत, हे मला पुरतं कळलं आहे. तुझ्या जग जिंकायला निघालेल्या तुझ्या भ्रमंतीत कधीतरी रिमझिम श्रावण बरसत असताना फुललेला प्राजक्‍त पाहून तुला माझी सय आलीच, तरी माझ्या काळजीनं व्याकुळ होऊ नकोस, कारण मी एकटी नाही, तू आणि मी एकत्र लावलेला प्राजक्‍त माझ्या सोबतीला आहे.
गोकुळात कृष्णाची वाट पाहात थांबलेल्या राधेसारखीच मीही तुझ्या वाटेकडे डोळे लाऊन बसले आहे. तोपर्यंत कृश बुंध्याचा,उंचचउंच गेलेल्या फांद्यांचा, पानोपानी फुललेला दरवळणारा प्राजक्‍त असाच बहरत राहिल.
स्वाती हुद्दार