परतीचा पाऊस

परवा अचानक पाऊस आला. घरातील कुणी जुनं जाणतं माणूस म्हणालं, अरे हा परतीचा पाऊस आहे. निरोप घ्यायला आलेला. निरोप... या शब्दानं त्या नेहमीच्या आल्हाददायक पावसाचे सगळे संदर्भच बदलले. सांजवेळी आलेल्या त्या पावसानं आधीचं सांजावलेलं ते निळसावळ आभाळ अधिकच गडद झालं. प्रकृतीचे रंग अंतरंगातही उतरतात काय? न कळे. पण मनातले रंगही धुसर झाले. हळवे झाले. निरोप असतोच हळवा करणारा. या निरोपाच्या पावसानं माझ्याही मनातल्या काही संदर्भांची गाठोडी उकलली गेली.
काय हरवले सांग शोधिसी, त्या यमुनेच्या जळी... अशी काहीशी अवस्था झाली. काहीतरी गवसत नाही, सारखी शोधाशोध चालली आहे. आतल्याआत. एक अस्वस्थ हुरहुर... पण नेमकं काय हरवलय तेच कळत नाही आणि शोधायचं तरी कुठं? तर यमुनेच्या डोहासारख्या अथांग मनात! बुद्धीला खूप ताण दिला. त्या विवेकनिष्ठ बुद्धीचं आणि हळव्या मनाचं तर कायम भांडण. ती बुद्धी कसला थांग लागू द्यायला तयार नाही. एखादी वास्तव्याची जागा सोडून जाताना सगळं घर रिकामं केल्यावर त्या ठिकाणी एक अस्वस्थ रिकामपणं जसं भरून राहतं ना, तशीच काहीशी पोकळी निर्माण झाल्यासारखी वाटली. पुन्हा मनातल्या सगळ्या आठवणी एकेक करून उसवून पाहिल्या. शोधाशोध केली. पुन्हा जशाच्या तशा रचून ठेवल्या. पण तरी ते हरवलेलं काही गवसलं नाही. त्या उसवलेल्या आठवणीही किती सुंदर होत्या. एरवी त्यापाशी मन नक्‍कीच घोटाळलं असतं. पण आज काहीच कसं भावत नाही? कुठेच थांबावसं वाटतं नाही. मन सारखं त्या हरवलेल्या आठवणीकडेच धाव घेत आहे. जे हरवलं आहे, त्याचं रुपडं तरी स्मरतयं का? तेही नाही. नाव, पत्ता, रंगरुप काहीच स्मरत नसलेल्या त्या आठवणी शोधायच्या कशा? शोधून शोधून खूप थकवा आला आहे. श्‍वास भरून आल्यासारखा वाटतो आहे. शेवटी बाहेर अवेळी कोसळणाऱ्या त्या उभ्या आडव्या रेघात काही गवसते का म्हणून शोधत बसले. तर तिथेही सगळा काळोखच. फक्‍त त्या तिरप्या तिरप्या कोसळणाऱ्या रेघांचा एक ठरावीक नाद. बाकी सगळं शांत. मनात मात्र कमालीचं अशांत. उलघाल, शोधाशोध, उचलठेव... सारचं कसं संदर्भहीन. संदर्भ हवाच कशाला? सगळंच तर संदर्भाशिवाय सुरू आहे. जन्माला कुठला संदर्भ असतो? आणि मृत्यूला तरी लागतो का संदर्भ? जन्ममृत्युच्या मधल्या जगण्याला तरी कुठे आहे संदर्भ? जन्माला आलो म्हणून आणि मृत्यू येत नाही म्हणून जगत राहायचं आणि जगतो आहोत म्हणून संदर्भ शोधायचे. आपल्या धडपडीला पूरक असे संदर्भ कुरवाळत, गोंजारत राहायचे. जगायचं म्हणून पोट भरायचं, पोट भरण्यासाठी कमवायचं... कमवायचं म्हटलं की स्पर्धा आलीच, स्पर्धेतून चढाओढ, स्वत:ला सिद्ध करण्याची धडपड, सोबतच्यांशी शर्यत, स्पर्धेत टिकण्यासाठी साम, दाम, दंड, भेद.. त्यातून येणारे असह्य ताण आणि मग त्या ताणांतून मुक्‍त होण्यासाठी सुखाच्या क्षणांचा शोध! एक न संपणारी अन थकवणारी शोधयात्रा असते आयुष्य म्हणजे. विचारांचा नुसता पसारा झाला आहे. आवरता आवरला जात नाही. लहानपण छान होतं. भातुकलीच्या खेळातली इवली इवली खेळणी मांडायची... लूटूपुटूचा संसार थाटायचा. मन भरलं की आवरून ठेवायचा. अडचणी नाहीत की गुंतागुंत नाही. आताचा हा आठवणींचा पसारा मात्र नावरे आवरिता झाला आहे. पसाराच भरलाय पण रिता रिता पसारा! भातुकली आठवली आणि माझ्या लहानपणची ती इंदुराहून आणलेली लालचुटूक लाखेची खेळभांडीही आठवली. एकदा खेळता खेळता त्यातलं एक खेळणं तुटलं. मी रडून रडून गोंधळ घातला. ते तुटलेलं खेळणं जोडत किती तरी वेळ अंगणातल्या चाफ्याखाली हिरमुसुन बसले होते मी. तेव्हा कुठं कळत होतं की, तुटलेलं परत सांधता येत नाही. तेव्हा कळत नव्हतं हे खरच, पण आता तरी कळतयं का? आता कळतयं खरं, पण वळत नाहीच. पुन्हा पुन्हा तुटलेलं जोडण्याचा प्रयत्न करतं मन. कधी वस्तू, कधी नाती, कधी मैत्री... पण हाती येतं अपयश आणि जगण्याच्या पसाऱ्यानं दिलेलं रितेपण. प्रचंड थकवा आलाय, काळाच्या ओघात ते माहेरचं चाफ्याचं झाडही हरवलं आहे. एरवी त्याच्याजवळ व्यक्‍त होता यायचं. माहेरचं अंगण आता प्रशस्त झालं आहे. दगडी फरशांचं... पण मला ते रुक्ष आणि उदास वाटतं आता तिथं चाफा नाही. चाफ्यावरच्या पाखरांची किलबिल नाही. सगळी पाखरं उडून गेली... त्यांनी आपापली घरटी बांधलीत... त्यांनाही त्या चाफ्याची आठवण छळत असेल का? माझ्याचसारखी! चाफा मात्र अव्यक्‍त, अबोल... पूर्वीसरखाच. अरे तो चाफा गेला कुठं? तो तर पूर्वीसारखाचं फुललाय माझ्या मनात. चला मनातला पसारा आवरताना माझा हरवलेला चाफा तर गवसला. सध्या जे शोधतेय, तेही असचं गवसेल... कधीतरी. कारण ही शोधयात्रा तर सुरूच राहणार आहे... कायम...अंतापर्यंत. तोवर पसारा मांडायचा... तो आवरायचा...मग पुन्हा मांडायचा...नि पुन्हा!!!
स्वाती विवेक हुद्दार
3 वर्षांपूर्वी दै. लोकशाही वार्ताच्या उंबरठा पुरवणीत प्रकाशित