‘मा’ यो जनेच्या निमित्ताने
स्तनपानाविषयी जनमानसात
जागृती निर्माण करण्यासाठी
केंद्र सरकारच्या आरोग्य
आणि कुटुंबकल्याण
मंत्रालयाने शुक्रवारी
(ता. १९ ऑगस्ट) मदर्स
ॲब्सो ल्यूट अफेक् शन
(मा) ही योजना सुरू केली
आहे. या मोहि मेअंतर्गत
वातावरणनिर्मित ी
करण्या साठी रेडिओ,
दूरचित्रव ाणी, वृत्तपत्र या
माध्यमांचा उपयोग करण्यात
येणार आहे. त्याच बरोबर
पथनाट्य, लोकगीत,
बाहुल्यांच ा खेळ, प्रदर्श न
या पारंपरिक कलांच्या
माध्यमातूनही जनजागृती
करण्यात येणार आहे.
काही राज्यांच ा अपवाद
वगळता महि लांचा साक्षरता
दर बऱ्या पैकी वाढलेला
असताना आणि आपल्या
कर्तृत्वा ने विविध क्षेत्र
गाजवित असलेल्या महि लांना
स्तनपानासारख्या मूलभूत
विषयासाठी जागरूक
करण्याच ी आवश् यकता का
भासावी, हा खरा प्रश् न आहे.
मातृत्व नि सर्गा ची स्त्रील ा मि ळालेली अनुपम देणगी.
एका जीवातून दुसऱ्या जीवाचा जन्म. आई आणि
बाळाचं जीवशास्त्रीय आणि त्या मुळेच भावनि क असं
जगातलं सगळ्या त चि रंतन नातं. केवळ मानवातच
नव्हे ; तर पशुपक्ष्यां मध्ये ही या नात्या तील घट्ट वीण बघायला मि ळते.
पिल ांसाठी चारा शोधून त्यां च्या मुखात भरवि णारी चि मणी आपण पाहतो.
ति न्ही सांजेला वासराच्या ओढीने हंबरत येणारी गाय हेदेखील मातृत्वा चं
सुंदर उदाहरण. ‘घार हि ंडते आकाशी चित्त ति चे पिल ापाशी’ असं उगाच
म्हणत नाहीत. पशुपक्ष्यां ना आपल्या पिल ांना स्तनपान देण्या चे आणि
पिल ांनाही आईच्या स्तनाला लुचण्या चे प्रशि क्षण द्यावे लागत नाही.
युगानुयुगे चालत आलेली ही नैसर्गि क प्रक्रिया आहे.मातृत्व नि सर्गा ची स्त्रील ा मि ळालेली अनुपम देणगी.
एका जीवातून दुसऱ्या जीवाचा जन्म. आई आणि
बाळाचं जीवशास्त्रीय आणि त्या मुळेच भावनि क असं
जगातलं सगळ्या त चि रंतन नातं. केवळ मानवातच
नव्हे ; तर पशुपक्ष्यां मध्ये ही या नात्या तील घट्ट वीण बघायला मि ळते.
पिल ांसाठी चारा शोधून त्यां च्या मुखात भरवि णारी चि मणी आपण पाहतो.
ति न्ही सांजेला वासराच्या ओढीने हंबरत येणारी गाय हेदेखील मातृत्वा चं
सुंदर उदाहरण. ‘घार हि ंडते आकाशी चित्त ति चे पिल ापाशी’ असं उगाच
म्हणत नाहीत. पशुपक्ष्यां ना आपल्या पिल ांना स्तनपान देण्या चे आणि
पिल ांनाही आईच्या स्तनाला लुचण्या चे प्रशि क्षण द्यावे लागत नाही.
युगानुयुगे चालत आलेली ही नैसर्गि क प्रक्रिया आहे.
मानवही याला अपवाद नाही, असे असताना सरकारला
स्तनपानाविष यी जागरूकता निर्मा ण करण्या ची योजना
राबवावी लागावी, हे एक आश् चर्य कारक सत्य आहे.
स्त्री सुशिक् षित झाली. करिअरच्या वाटा
चोखाळायला लागली. एकीकडे करिअर आणि
दुसरीकडे लग्न आणि त्या नंतर येणारे मातृत्व. दोन्ही
घटना सारख्या च महत्त्वा च्या . दोन्ही पैकी एकावर
पाणी सोडायचे कि ंवा स्वत:ची तारांबळ करीत दोन्ही
साधण्या चा प्रयत्न करायचा. परिणामी कुणालाच
न्या य मि ळत नाही. आठ तासांच्या नोकरीमुळे तान्ह्या
मुलांचे आईचे दूध तोडले जाते. जे त्या बाळाच्या संपूर्ण
वाढीसाठी अत्याव श् यक आहे. नाइलाजास्तव त्या
बाळाला वरचे दूध आणि पुढे अन्न भरवले जाऊ लागते.
आईच्या दुधाला पर्या य नाही, हे अनेक
संशोधनाअंती वारंवार सि द्ध झाले आहे, बाळाचा जन्म
झाल्या बरोबर एक तासाच्या आत त्या ला आईचे दूध
पाजले तर ते त्या च्या साठी रोगप्रति बंधक सि द्ध होते,
न्यू मोनि यासारख्या अनेक आजारांपासून बाळाचे संरक्षण
करते आणि २० टक्‍के शि शू मृत्यु दर कमी करता येतो.
स्तनपानामुळे १३ टक्‍के बालमृत्यू ही टाळता येतात. हे
सगळे सुशिक् षित स्त्रीला कळते; पण वळत नाही. प्रगत
शरीरविज्ञान शास्त्राने आईच्या दुधाचे महत्त्व अधोरेखीत
केल्या मुळे सरकारनेही यादृष्टीने अनेक पावले उचलली
आहेत. केंद्र सरकारने महि लांना दोन वर्षांची मातृत्व रजा
देऊ केली आहे. जेणेकरून आईच्या दुधावर बाळाचे
संपूर्ण पोषण व्हाव े. खासगी क्षे त्रातही २६ आठवड्यां ची
मातृत्व रजा देण्या संबंधीचे विधेयक संसदेने नुकतेच
मंजूर केले. अनेक क्षेत्रां त नोकरीच्या ठि काणी महि ला
कर्म चाऱ्यां च्या मुलांकरिता पाळणाघरांची व्यव स्था ही
करण्या त आली आहे आणि स्तनपानासाठी वेगळी
खोलीही राखून ठेवण्या त आली आहे. आठ तासांच्या
नोकरीत स्तनदा मातांना दोनवेळा स्तनपानासाठी सुटीही
देण्याचा कायदा आहे, याशिव ाय नोकरीवर येण्यापूर्वी
रेफ्रिजरेटरमध्ये दूध साठवून ठेवणेही सहज शक्‍य असते.
इतक्‍या सगळ्या सुविधा असूनही अनेकदा बाळांना
आईचे दूध मि ळत नाही आणि सरकारला त्या साठी
योजना राबविण्या ची गरज पडते, विशेष निधीची तरतूद
करावी लागते.
काही वेळा स्तनपान न करण्या मागे फि गर मेन्टे न
ठेवण्या विष यीचे गैरसमजही असतात. खरेतर बाळाला
स्तनपान देण्या इतके आईसाठी दुसरे महत्त्वा चे काहीच
नसावे. आईच्या पदराआड तृप्त होऊन निर्धा स्तपणे
निजलेल्या बाळाच्या चेहऱ्यावरचे समाधान निरखणे
आणि त्या च्या कुरळ्या जावळाचे अवघ्राण करणे,
यापेक्षा मोठे सुख एका आईसाठी जगात दुसरे कोणतेच
नाही. अर्था त, ही केवळ अनुभव ण्या ची गोष्ट आहे.
मैत्रि णींनो, नुकत्या च प्रसि द्ध झालेल्या अहवालानुसार
बालकांना स्तनपान करण्या त शहरी महि लांपेक्षा ग्रामीण
भागातील महि ला आघाडीवर आहेत. याचा अर्थ असा
नि घतो की सुशिक् षित आणि नोकरदार महि ला अपत्यां च्या
संगोपनामध्ये ग्रामीण महिलांपेक्षा मागासलेल्या आहेत.
स्तनपान कमी होण्या ला काही रूढीही कारणीभूत
आहेत, त्या विष यी जागृती खरेच गरजेची आहे, बाळाला
जन्मल्या बरोबर मधपाणी देण्या ची प्रथा काही ठि काणी
आहे, तसेच सि झेरियन झालेल्या आईचे दूध बाळाला
देऊ नये, असाही गैरसमज काही ठि काणी आढळतो,
अशा रूढींचा परिणाम स्तनपानावर होतो. सरकारच्या
या मोहि मेच्या माध्यमातून असे गैरसमज दूर होण्या स
मदतच होईल; मात्र अपत्याचे योग्य संगोपन ही आईची
प्राथमिक जबाबदारी आहे. ती पार पाडण्यास आपण
सक्षम असू, तरच अपत्य जन्माचा विचार करावा. एकदा
आई झाल्या नंतर बाळाच्या संपूर्ण वाढीसाठी आवश्यक
असलेले स्तनपान करण्या पासून मात्र मातांनी चुकू नये,
अन्यथा आईपणाच्या कर्तव्यात आपण कसूर केली,
असाच याचा अर्थ होईल.
swati huddar
स्तनपानाविषयी जनमानसात
जागृती निर्माण करण्यासाठी
केंद्र सरकारच्या आरोग्य
आणि कुटुंबकल्याण
मंत्रालयाने शुक्रवारी
(ता. १९ ऑगस्ट) मदर्स
ॲब्सो ल्यूट अफेक् शन
(मा) ही योजना सुरू केली
आहे. या मोहि मेअंतर्गत
वातावरणनिर्मित ी
करण्या साठी रेडिओ,
दूरचित्रव ाणी, वृत्तपत्र या
माध्यमांचा उपयोग करण्यात
येणार आहे. त्याच बरोबर
पथनाट्य, लोकगीत,
बाहुल्यांच ा खेळ, प्रदर्श न
या पारंपरिक कलांच्या
माध्यमातूनही जनजागृती
करण्यात येणार आहे.
काही राज्यांच ा अपवाद
वगळता महि लांचा साक्षरता
दर बऱ्या पैकी वाढलेला
असताना आणि आपल्या
कर्तृत्वा ने विविध क्षेत्र
गाजवित असलेल्या महि लांना
स्तनपानासारख्या मूलभूत
विषयासाठी जागरूक
करण्याच ी आवश् यकता का
भासावी, हा खरा प्रश् न आहे.
मातृत्व नि सर्गा ची स्त्रील ा मि ळालेली अनुपम देणगी.
एका जीवातून दुसऱ्या जीवाचा जन्म. आई आणि
बाळाचं जीवशास्त्रीय आणि त्या मुळेच भावनि क असं
जगातलं सगळ्या त चि रंतन नातं. केवळ मानवातच
नव्हे ; तर पशुपक्ष्यां मध्ये ही या नात्या तील घट्ट वीण बघायला मि ळते.
पिल ांसाठी चारा शोधून त्यां च्या मुखात भरवि णारी चि मणी आपण पाहतो.
ति न्ही सांजेला वासराच्या ओढीने हंबरत येणारी गाय हेदेखील मातृत्वा चं
सुंदर उदाहरण. ‘घार हि ंडते आकाशी चित्त ति चे पिल ापाशी’ असं उगाच
म्हणत नाहीत. पशुपक्ष्यां ना आपल्या पिल ांना स्तनपान देण्या चे आणि
पिल ांनाही आईच्या स्तनाला लुचण्या चे प्रशि क्षण द्यावे लागत नाही.
युगानुयुगे चालत आलेली ही नैसर्गि क प्रक्रिया आहे.मातृत्व नि सर्गा ची स्त्रील ा मि ळालेली अनुपम देणगी.
एका जीवातून दुसऱ्या जीवाचा जन्म. आई आणि
बाळाचं जीवशास्त्रीय आणि त्या मुळेच भावनि क असं
जगातलं सगळ्या त चि रंतन नातं. केवळ मानवातच
नव्हे ; तर पशुपक्ष्यां मध्ये ही या नात्या तील घट्ट वीण बघायला मि ळते.
पिल ांसाठी चारा शोधून त्यां च्या मुखात भरवि णारी चि मणी आपण पाहतो.
ति न्ही सांजेला वासराच्या ओढीने हंबरत येणारी गाय हेदेखील मातृत्वा चं
सुंदर उदाहरण. ‘घार हि ंडते आकाशी चित्त ति चे पिल ापाशी’ असं उगाच
म्हणत नाहीत. पशुपक्ष्यां ना आपल्या पिल ांना स्तनपान देण्या चे आणि
पिल ांनाही आईच्या स्तनाला लुचण्या चे प्रशि क्षण द्यावे लागत नाही.
युगानुयुगे चालत आलेली ही नैसर्गि क प्रक्रिया आहे.
मानवही याला अपवाद नाही, असे असताना सरकारला
स्तनपानाविष यी जागरूकता निर्मा ण करण्या ची योजना
राबवावी लागावी, हे एक आश् चर्य कारक सत्य आहे.
स्त्री सुशिक् षित झाली. करिअरच्या वाटा
चोखाळायला लागली. एकीकडे करिअर आणि
दुसरीकडे लग्न आणि त्या नंतर येणारे मातृत्व. दोन्ही
घटना सारख्या च महत्त्वा च्या . दोन्ही पैकी एकावर
पाणी सोडायचे कि ंवा स्वत:ची तारांबळ करीत दोन्ही
साधण्या चा प्रयत्न करायचा. परिणामी कुणालाच
न्या य मि ळत नाही. आठ तासांच्या नोकरीमुळे तान्ह्या
मुलांचे आईचे दूध तोडले जाते. जे त्या बाळाच्या संपूर्ण
वाढीसाठी अत्याव श् यक आहे. नाइलाजास्तव त्या
बाळाला वरचे दूध आणि पुढे अन्न भरवले जाऊ लागते.
आईच्या दुधाला पर्या य नाही, हे अनेक
संशोधनाअंती वारंवार सि द्ध झाले आहे, बाळाचा जन्म
झाल्या बरोबर एक तासाच्या आत त्या ला आईचे दूध
पाजले तर ते त्या च्या साठी रोगप्रति बंधक सि द्ध होते,
न्यू मोनि यासारख्या अनेक आजारांपासून बाळाचे संरक्षण
करते आणि २० टक्‍के शि शू मृत्यु दर कमी करता येतो.
स्तनपानामुळे १३ टक्‍के बालमृत्यू ही टाळता येतात. हे
सगळे सुशिक् षित स्त्रीला कळते; पण वळत नाही. प्रगत
शरीरविज्ञान शास्त्राने आईच्या दुधाचे महत्त्व अधोरेखीत
केल्या मुळे सरकारनेही यादृष्टीने अनेक पावले उचलली
आहेत. केंद्र सरकारने महि लांना दोन वर्षांची मातृत्व रजा
देऊ केली आहे. जेणेकरून आईच्या दुधावर बाळाचे
संपूर्ण पोषण व्हाव े. खासगी क्षे त्रातही २६ आठवड्यां ची
मातृत्व रजा देण्या संबंधीचे विधेयक संसदेने नुकतेच
मंजूर केले. अनेक क्षेत्रां त नोकरीच्या ठि काणी महि ला
कर्म चाऱ्यां च्या मुलांकरिता पाळणाघरांची व्यव स्था ही
करण्या त आली आहे आणि स्तनपानासाठी वेगळी
खोलीही राखून ठेवण्या त आली आहे. आठ तासांच्या
नोकरीत स्तनदा मातांना दोनवेळा स्तनपानासाठी सुटीही
देण्याचा कायदा आहे, याशिव ाय नोकरीवर येण्यापूर्वी
रेफ्रिजरेटरमध्ये दूध साठवून ठेवणेही सहज शक्‍य असते.
इतक्‍या सगळ्या सुविधा असूनही अनेकदा बाळांना
आईचे दूध मि ळत नाही आणि सरकारला त्या साठी
योजना राबविण्या ची गरज पडते, विशेष निधीची तरतूद
करावी लागते.
काही वेळा स्तनपान न करण्या मागे फि गर मेन्टे न
ठेवण्या विष यीचे गैरसमजही असतात. खरेतर बाळाला
स्तनपान देण्या इतके आईसाठी दुसरे महत्त्वा चे काहीच
नसावे. आईच्या पदराआड तृप्त होऊन निर्धा स्तपणे
निजलेल्या बाळाच्या चेहऱ्यावरचे समाधान निरखणे
आणि त्या च्या कुरळ्या जावळाचे अवघ्राण करणे,
यापेक्षा मोठे सुख एका आईसाठी जगात दुसरे कोणतेच
नाही. अर्था त, ही केवळ अनुभव ण्या ची गोष्ट आहे.
मैत्रि णींनो, नुकत्या च प्रसि द्ध झालेल्या अहवालानुसार
बालकांना स्तनपान करण्या त शहरी महि लांपेक्षा ग्रामीण
भागातील महि ला आघाडीवर आहेत. याचा अर्थ असा
नि घतो की सुशिक् षित आणि नोकरदार महि ला अपत्यां च्या
संगोपनामध्ये ग्रामीण महिलांपेक्षा मागासलेल्या आहेत.
स्तनपान कमी होण्या ला काही रूढीही कारणीभूत
आहेत, त्या विष यी जागृती खरेच गरजेची आहे, बाळाला
जन्मल्या बरोबर मधपाणी देण्या ची प्रथा काही ठि काणी
आहे, तसेच सि झेरियन झालेल्या आईचे दूध बाळाला
देऊ नये, असाही गैरसमज काही ठि काणी आढळतो,
अशा रूढींचा परिणाम स्तनपानावर होतो. सरकारच्या
या मोहि मेच्या माध्यमातून असे गैरसमज दूर होण्या स
मदतच होईल; मात्र अपत्याचे योग्य संगोपन ही आईची
प्राथमिक जबाबदारी आहे. ती पार पाडण्यास आपण
सक्षम असू, तरच अपत्य जन्माचा विचार करावा. एकदा
आई झाल्या नंतर बाळाच्या संपूर्ण वाढीसाठी आवश्यक
असलेले स्तनपान करण्या पासून मात्र मातांनी चुकू नये,
अन्यथा आईपणाच्या कर्तव्यात आपण कसूर केली,
असाच याचा अर्थ होईल.
swati huddar