खेळ विस्तवाशी स्वाती हुद्दार अरे संसार संसार जसा तवा चुल्यावर आधी हाताला चटके तेव्हा मिळते भाकर ज्येष्ठ कवयित्री बहिणाबाई चौधरींनी त्यांच्या या कवितेतून स्त्रीची व्यथा आणि कथा सांगितली आहे. आयुष्यभर कष्टाचे, दु:खाचे चटके सोसत प्रत्येक स्त्री संसार करते आणि त्यातून तावूनसुलाखून निघत असते. स्त्री जीवनाला अग्निपरीक्षा चुकलेलीच नाही. प्रत्यक्ष सीतेलाही आपले पावित्र्य सिद्ध करण्यासाठी अग्निपरीक्षा द्यावी लागली. द्रौपदीलाही भर सभेत विटंबनेचे चटके सोसावे लागले. शिक्षणाचा मूलमंत्र देणाऱ्या सावित्रीने पांढरपेशा समाजाच्या शिव्याशापांचे चटके सोसले. सावित्रीच्या या कष्टांना मात्र यशाची फुले आली आणि स्त्री शिकूनसवरून शहाणी झाली. हळूहळू प्रत्येक क्षेत्रात तिने यशाच्या पताका फडकवल्या. मोठमोठी पदे भुषविली. विमान चालविण्यापासून तर पोलिस दलात आणि सेनेत भरती होण्यापर्यंत सगळी क्षेत्रे तिने पादाक्रांत केलीत. आतातर नव्या युगाची नवी महिला अग्निशमन दलातही आपली कर्तबगारी सिद्ध करण्यासाठी सरसावली आहे. सेवावृत्ती, समयसूचकता, सावधानता, एकाच वेळी अनेक आघाड्यांवर यशस्वीपणे कार्य करू शकण्याचे आनुवंशिक शहाणपण अशा निसर्गदत्त स्थायी गुणांचे वरदान महिलांना लाभले आहे. अशा गुणसंपन्न 100 हिरकण्या अग्निशमनदलाच्या सेवेत नुकत्याच रुजू झाल्या आहेत. विस्तवाशी सामना करण्याच्या संकल्पाने. माणसाचे आयुष्य आव्हानांनी भरलेले आहेच. जीवनात धोक्‍याची वळणेही असतातच. स्त्रियांच्या वाट्याला तर अधिकच असतात. ती स्वत:च्या घरातही सुरक्षित असेलच, याची खात्री नसते; मात्र रोजच्या जीवनातली सगळी आडवळणे, समस्या, जबाबदाऱ्या, कर्तव्ये सांभाळून आता तिने ध्यास घेतला आहे स्वत:ला सिद्ध करण्याचा आणि म्हणूनच ती रोज यशाची नवनवी क्षेत्रे पादाक्रांत करीत पुढेपुढेच निघाली आहे. वाटेवर काटे वेचीत चाललो वाटले जसा फुलाफुलात चाललो मिसळूनी मेळ्यात कधी, एक हात धरुनि कधी आपुलिच साथ कधी करित चाललो काट्यांची फुले करण्याच्या निर्धाराने. अग्निशमन दलात नोकरी म्हणजे खरे तर मृत्यूशीच दोस्ती. अत्यंत जोखमीची. काळवेळेचे बंधन नसलेली ही नोकरी या महिलांनी स्वखुशीने स्वीकारली आहे. याआधी 2012 मध्येही अग्निशमन दलात महिला कर्मचारी दाखल झाल्या होत्या. यावेळी मात्र हा आकडा बराच मोठा म्हणजे तब्बल शंभरीचा. विशेष म्हणजे या विशी-पंचविशीच्या महिला शहरी भागासह ग्रामीण भागातूनही आल्या आहेत. हे विशेष कौतुकास्पद आहे. अनेकींची नुकतीच लग्न झाली आहेत, अनेकजणींना छोटी बाळं आहेत, तरीही त्यांनी काळवेळेचे बंधन नसलेली आणि जिवाचा भरवसा नसलेली नोकरी आनंदाने स्वीकारली आहे. त्यांच्या निर्णयाला पाठिंबा देणाऱ्या त्यांच्या कुटुंबीयांचेही कौतुकच केले पाहिजे. कारण कुटुंबीयांच्या सहकार्याशिवाय अशी सेवाव्रती नोकरी करणे केवळ अशक्‍य आहे. या क्षेत्रात जोखीम खूप जास्त आहे, कारण प्रत्यक्ष घटनास्थळी पोहोचेपर्यंत आपल्याला कुठल्या परिस्थितीचा सामना करावा लागणार आहे, हे कळायला मार्ग नसतो. आगीचे स्वरूप, त्याची गंभीरता लक्षात घेऊन वेळेवर निर्णय घ्यावे लागतात. अग्निशमनाचे तंत्र पूर्णत: आत्मसात करावे लागते. स्वत:चा जीव धोक्‍यात घालून लोकांचे प्राण वाचवावे लागतात. कधी स्फोट होण्याचा धोका असतो. कधी अंगावर काही कोसळण्याचा धोका असतो. त्यासाठी मनाबरोबरच शरीराने खंबीर असणे गरजेचे आहे आणि आपल्या सुखी जीवनाचा त्याग करून ही जोखीम स्वीकारलेल्या या शंभर रणरागिण्या या परीक्षेत खऱ्या उतरल्या आहेत. इथे स्त्री-पुरुष असमानतेची रेषा धूसर झाल्याचे जाणवते. महिला कुठल्याही बाबतीत पुरुषांपेक्षा डाव्या नाहीत, हे त्यांनी अनेकवार सिद्ध केले आहे. हा भेद आता समाजानेही संपवला पाहिजे. आपले प्राण धोक्‍यात घालून इतरांचा जीव वाचवणाऱ्या या निडर महिलांनी त्यांचे कर्तृत्व सिद्ध केले आहे. सेवा पुरवणाऱ्या कामांमध्ये एकदा का वर्दी अंगावर चढवली की तुम्ही स्त्री आहात की पुरुष, ही भावनाच उरत नाही. असते केवळ आपल्या कामाप्रती पूर्ण समर्पण आणि सेवाभाव. असा अनुभव या रणरागिण्या व्यक्‍त करतात. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे कुणाचा तरी जीव वाचवल्याची भावना खूप सुंदर असते. तो आयुष्यातला कृतार्थतेचा क्षण असतो. स्त्री-पुरुष असमानता, हेवेदावे, मतभेद या सगळ्या गोष्टी त्यापुढे अत्यंत खुज्या असतात. तेव्हा एकच जज्बा असतो, समाजसेवेचा. सेवेची ही भावना नोकरी, पगार या सगळ्यांपेक्षा खूप मोठी आहे. समाजसेवेचे कंकण डोळसपणे हाती बांधलेल्या या हिरकण्यांना मानाचा मुजरा.

सर्वेपि:सुखिन सन्तु  swati huddar माझा देश आणि देशबांधवांचे कल्याण आणि समृद्धी यातच माझे सौख्य सामावले आहे. शालेय जीवनापासून प्रतिज्ञेतल्या या ओळी आम्ही मुखोतगत केल्या असतात, मात्र त्या जीवनात प्रत्यक्षात उतरविणारे विरळाच. विविधतेने नटलेल्या या देशातील वंचित समाजाला स्नेह अर्पण करून त्यांच्या कल्याणासाठी गेली 20 वर्ष अविरत झटणारे एक दाम्पत्य. जयंत आणि जयश्री कोठे. वय वर्षे अवघे 82. ओएनजीसीतून वरिष्ठ पदावरून निवृत्त झाल्यानंतर आपण समाजाचे काही देणे लागतो, या भावनेतून नागपुरातील सुखी आयुष्य त्यागून बस्तरसारख्या आदिवासी भागात कोठे दाम्पत्याने सेवाकार्याची मुहुर्तमेढ रोवली. दंतेवाडा हा छत्तीसगडमधील नक्षलग्रस्त भाग. इथे गेल्या 21 वर्षांपासून आणि गोंदिया जिल्ह्यातील पाऊलझुला येथे गेल्या पाच वर्षांपासून कोठे दाम्पत्याची आदि ही संस्था इदं न मम या वृत्तीने सेवाकार्य करीत आहे. अन्न वस्त्र निवारा या प्राथमिक सोयीसुविधांपासूनही इथला समाज कोसो दूर होता. शिक्षण, आरोग्य यासंबंधीच्या जाणिवाच जागृत नसलेला अत्यंत मागास समाज. कुपोषण, सिकलसेल जागृती, रोजगाराभिमुख शिक्षण या अजेंड्यावर कार्याची सुरुवात झाली. सुधारणांचा वाराही न लागलेल्या आपल्याच कोषात जगणाऱ्या या समाजाला आपलसं करणं अत्यंत महत्त्वाचं होतं. प्रेमळ स्वभावाच्या या दोघांनीही त्यात सहज यश मिळवलं. आणि आज या सगळ्यांचे ते दादाजी-दादींजी आहेत. आदिवासी समाज आणि दादा-दादींमध्ये अतूट असे स्नेहबंध निर्माण झाले. या मंडंळींमधले कुपोषण दूर करणे सगळ्यात गरजेचे होते. त्यासाठी त्यांना पौष्टिक आहार आदिकडून पुरविला जाऊ लागला. मुलांनी शाळेत जावे आणि त्यांच्यात शिक्षणाची गोडी निर्माण व्हावी, यासाठी आदिने शाळेमध्ये खिचडी पुरविणे सुरू केले. इथल्या महिलांना आर्थिकदृष्ट्‌या सक्षम करण्याच्या दृष्टीने खिचडी तयार करण्याचे कामही स्थानिक महिलांनाच देण्यात आले. मुलांना रोजगाराभिमुख शिक्षण देण्याचा यशस्वी प्रयोग आदिने राबविला. या प्रयोगातून आजपर्यंत हजारो मुले शिकून स्वत:च्या पायावर उभी झाली आहेत. ड्रायव्हिंग, संगणक प्रशिक्षण, आयटीआयचे शिक्षण देऊन इथल्या नवीन पिढीला स्वत:च्या पायावर उभे करण्यात दादा-दादींचा सिंहाचा वाटा आहे. दर आठवड्यात मेडीकल कॅंपचे आयोजन करून या मंडळींच्या आरोग्याची तपासणी केली जाते. त्यांना स्वच्छतेचे धडे दिले जातात. औषधांचा पुरवठा केला जातो. वर्षातून दोनदा मेगा मेडीकल कॅंपही घेतले जातात. बस्तरच्या 60 किलोमीटर परिसरात आणि गोंदिया जिल्ह्याच्या आसपासच्या 50-60 गावांमध्ये आदिचे कार्य विस्तारले आहे. इथल्या स्थानिक कलांना प्रोत्साहन मिळावे आणि त्यातून उत्पन्नही मिळावे यासाठी या मंडळींनी तयार केलेल्या काष्ठ शिल्पांचे, आणि विविध वस्तुंचे प्रदर्शन मोठ्या शहरात आदिद्वारे आयोजित केले जाते. इथली मुले मुळातच काटक आहेत, त्यांच्या शारीरिक क्षमतांचा योग्य विकास व्हावा, या उद्देशाने त्यांना विविध क्रीडा प्रकार शिकविले जातात, क्रीडा स्पर्धांचे आयोजनही केले जाते. आता तर आदिने पाऊलझुल्याला पाच एकर शेती भाड्याने घेतली आहे, त्यावर शेती उत्पादनाचे विविध प्रयोग राबविण्यात येणार आहेत, लाभदायक शेती आणि शेतीपुरक व्यवसायाचे प्रशिक्षण इथल्या तरुण मुलांना देण्याचा दादा-दादींचा मानस आहे. मी आणि माझे अशी जीवनशैली अंगिकारलेल्या आजच्या काळात वसुधेच्या कल्याणाकरिता चंदनासम झिजणाऱ्या दादाजी आणि दादीजी कोठेंच्या अलौकिक कार्याला सलाम!