एक उत्तुंग माघार
मानवी हक् क कार्य कर्त्या इरोम चानू शर्मि ला यांनी गेली
१६ वर्षे ‘अफ्स्पा ’वि रोधात सुरू असलेला अन्न सत्या ग्रह
सरकारचा सकारात्मक प्रतिसाद नसल्या मुळे मागे घेण्या चा
निर्ण य घेतला आहे. आज या क्षणी जरी शर्मि लांचे आंदोलन
यशस्वी ठरले नसले, तरी त्यां ची अन्या यावि रुद्ध लढण्या ची
जिद्द अनेकांसाठी मार्ग दर्श क ठरणार आहे. कधीतरी
मणि पूरमधली बंडखोरी आणि त्यां ना दडपणारा अफ्स्पा या
दोन्हींना मणि पूरमध्ये स्था न राहणार नाही. इरोम शर्मि लांचा
त्या ग मात्र तेव्हा ही तेजाळत राहील, दीपस्तं भासारखा...
मणि पूर- सेव्हन सि स्टर्स पैकी भारतातील अति पूर्वेकडील छोटेसे
राज्य. केवळ नऊ जि ल्ह्यांचे. नि सर्गाने सौंदर्या ची भरभरून
लयलूट केलेला प्रदेश; मात्र गेल्या अर्ध्या शतकापासून अशांत.
सोयीसुविधांपासून, सुधारणांपासून कोसोदूर. काही माथेफ िरूंच्या
बंडखोरीने १९५०च्या दशकात हा प्रदेश, इथली व्यव स्था आणि नागरिकांना
वे ठीस धरले. परिणामी परिस्थि ती निय ंत्रणात ठेव ण्या साठी भारत सरकारने इथे
१९५८मध्ये सशस्त्र दल विशेषाधि कार कायदा (अफ्स्पा ) लागू केला.
सैन्या च्या विशेषाधि कारांमुळे परिस्थि ती निय ंत्रणात असली, तरी गालबोट
लावणाऱ्या काही घटनाही घडल्या . गेल्या २० वर्ष ांत लष्करी कारवायांमध्ये
१५२८ नागरिकांचा मृत्यू झाला. त्या मध्ये राष्ट्रीय शौर्य पुरस्का रप्राप्त तरुणाचा
आणि अवघ्या १२ वर्ष ांच्या मुलाचाही समावे श आहे.
सैन्याच्या या कारवाईमुळे हळूहळू जनमत सरकार
आणि सैन्याच्या वि रोधात जाऊ लागले. मानवी हक्‍कांच ी
पायमल्ली केल्याबद्दल भारत सरकारवर टीका होऊ लागली.
२००० साली आसाम रायफल्स या नि मलष्करी दलाने
चक मकीत अति रेकी म्हणून १० नागरिक ांना ठार केले.
त्यामध्ये एका ६२ वर्षीय महि लेचाही समावेश होता. यामुळे
जनक्षो भ उसळला. ही चक मक बनावट असल्याच ा सर्रास
आरोप होऊ लागला. मानवाधिक ारासाठी मणि पूरमध्ये
आंदोलन उभे राहि ले आणि यातूनच उदयाला आले इरोम
चानू शर्मि ला यांचे नेतृत्व. त्या वेळी इरोम यांचे वय होते
केवळ २८ वर्षांच े. अफ्स्पावि रोधात त्यांनी प्राणांतिक अन्न
सत्याग्रह सुरू केला. तो गेली १६ वर्षे सुरू आहे. इरोम
शर्मि लांना पोलि सांनी आत्महत्येच्या प्रयत्ना च्या गुन्ह्याखाली
अटक केली आणि इम्फा ळच्या एका रुग्णा लयात नजरकैदेत
ठेवले. गेली १६ वर्षे इरोम यांना नळीद्वारे अन्न देण्यात
प्रशासन यश स्वी ठरले आहे.
इरोम यांच्या या सत्याग्रहाची दखल अनेक समाजसेवी
संघटनांनी घेतली. जागतिक पातळीवरही याची नोंद घेतली
गेली आणि मानवी हक्‍कांच ी पायमल्ली केल्याबद्दल भारत
सरकारवर टीकाही होऊ लागली.
१४ मार्च १९७२ रोजी कोंगपाल इम्फा ळ इथे
जन्मलेल्या इरोम शर्मि ला या नऊ भावंडांमधली एक.
बारावीपर्यंत शिक्ष ण घेतलेल्या इरोम यांनी अन्न सत्याग्रह
सुरू केल्यापासून आईची भेट घेतलेली नाही. अफ्स्पा रद्द
झाल्यानंतर उपोषण सोडताना आईच्या हाताने भात खाईन
तेव्हाच आईची भेट घेईन, अशी त्यांच ी जिद्द होती. मात्र,
इरोम यांचे १६ वर्षांच े उपोषण सरकारचा नि ग्रह मोडू शक ले
नाही. शेवटी इरोम यांनीच माघार घेत अन्न सत्याग्रह सोडून
आंदोलनाचा दुसरा मार्ग पत्करण्याच े ठरवले आहे आणि
तसे जाहीरही केले आहे.
९ ऑगस्ट रोजी १६ वर्षांच ा अन्न सत्याग्रह त्यागून
इरोम शर्मि ला पुढच्या वर्षी मणि पूरमध्ये होऊ घातलेली
वि धानसभेची नि वडणूक अपक्ष लढवणार आहेत आणि
सांसदीय मार्गा ने अफ्स्पावि रोधातला लढा सुरूच ठेवणार
आहेत.
इरोम शर्मि ला यांच्या अन्न सत्याग्रहाची सरकारने
दखलही घेतली नसली, तरी या १६ वर्षां त भारतातूनच
नव्हे , तर परदेशातूनही या आंदोलनाला पाठि ंबा मि ळाला.
शर्मि ला आयर्न लेडी म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.
महाराष्ट्रातून अण्णा हजारेंचा या सत्याग्रहाला पाठि ंबा
मि ळाला. मणि पूर प्रदेश ऑल इंडिय ा तृणमूल काँग्रेस
आणि सीपीआयएमएलनेही हे आंदोलन उचलून धरले.
उपोषणाच्या ११व्या वर्षी इरोम यांच्या सन्मा नार्थ शंभर
महि लांनी नवी दि ल्लीत मानवी शृंखला तयार केली होती.
शर्मि लांच्या ३९व्या वाढदि वसानिमि त्त पुणे वि द्यापीठाने
पदवीच्या ३९ मणि पुरी वि द्यार्थि नींसाठी शि ष्यवृत्तीच ी घोषणा
केली. २०१४ साली ८ मार्च या जागतिक महि लादि नी टॉप
वुमन आयक ॉन ऑफ इंडिय ा या सन्मा नाने इरोम यांना
सन्मानि त करण्यात आले.
१९ ऑगस्ट २०१४ रोजी आत्महत्येच्या आरोपातून
मुक्‍त करत सरकारने त्यांना तुरुंगातून सोडले होते. मात्र,
लगेच २२ ऑगस्ट रोजी त्यांना परत अटक करण्यात आली.
तरीही इरोम शर्मि ला हटल्या नाहीत. त्यांच ा अन्न सत्याग्रह
सुरूच राहि ला. आता मात्र सरकारकडून सकारात्मक
प्रति साद मि ळत नसल्याने त्यांनी आंदोलनाची दिश ा
बदलण्याच े जाहीर केले आहे, ते योग्यही आहे. त्यानिमित्ता ने
मिझ ोराममधील परिस्थि ती, ति थली बंडखोरी, आंदोलनकर्ते
आणि सरकार यांच्यातील चर्चेच ी दारे खुली होतील.
इरोम शर्मि ला यांचे आंदोलन या क्षणी जरी यश स्वी
झाले नसले, तरी त्यासाठी आपले आयुष्य दावणीला
लावण्याच्या त्यांच्या जि द्दीला आणि चिकाटीला सलाम
swati huddar
मानवी हक् क कार्य कर्त्या इरोम चानू शर्मि ला यांनी गेली
१६ वर्षे ‘अफ्स्पा ’वि रोधात सुरू असलेला अन्न सत्या ग्रह
सरकारचा सकारात्मक प्रतिसाद नसल्या मुळे मागे घेण्या चा
निर्ण य घेतला आहे. आज या क्षणी जरी शर्मि लांचे आंदोलन
यशस्वी ठरले नसले, तरी त्यां ची अन्या यावि रुद्ध लढण्या ची
जिद्द अनेकांसाठी मार्ग दर्श क ठरणार आहे. कधीतरी
मणि पूरमधली बंडखोरी आणि त्यां ना दडपणारा अफ्स्पा या
दोन्हींना मणि पूरमध्ये स्था न राहणार नाही. इरोम शर्मि लांचा
त्या ग मात्र तेव्हा ही तेजाळत राहील, दीपस्तं भासारखा...
मणि पूर- सेव्हन सि स्टर्स पैकी भारतातील अति पूर्वेकडील छोटेसे
राज्य. केवळ नऊ जि ल्ह्यांचे. नि सर्गाने सौंदर्या ची भरभरून
लयलूट केलेला प्रदेश; मात्र गेल्या अर्ध्या शतकापासून अशांत.
सोयीसुविधांपासून, सुधारणांपासून कोसोदूर. काही माथेफ िरूंच्या
बंडखोरीने १९५०च्या दशकात हा प्रदेश, इथली व्यव स्था आणि नागरिकांना
वे ठीस धरले. परिणामी परिस्थि ती निय ंत्रणात ठेव ण्या साठी भारत सरकारने इथे
१९५८मध्ये सशस्त्र दल विशेषाधि कार कायदा (अफ्स्पा ) लागू केला.
सैन्या च्या विशेषाधि कारांमुळे परिस्थि ती निय ंत्रणात असली, तरी गालबोट
लावणाऱ्या काही घटनाही घडल्या . गेल्या २० वर्ष ांत लष्करी कारवायांमध्ये
१५२८ नागरिकांचा मृत्यू झाला. त्या मध्ये राष्ट्रीय शौर्य पुरस्का रप्राप्त तरुणाचा
आणि अवघ्या १२ वर्ष ांच्या मुलाचाही समावे श आहे.
सैन्याच्या या कारवाईमुळे हळूहळू जनमत सरकार
आणि सैन्याच्या वि रोधात जाऊ लागले. मानवी हक्‍कांच ी
पायमल्ली केल्याबद्दल भारत सरकारवर टीका होऊ लागली.
२००० साली आसाम रायफल्स या नि मलष्करी दलाने
चक मकीत अति रेकी म्हणून १० नागरिक ांना ठार केले.
त्यामध्ये एका ६२ वर्षीय महि लेचाही समावेश होता. यामुळे
जनक्षो भ उसळला. ही चक मक बनावट असल्याच ा सर्रास
आरोप होऊ लागला. मानवाधिक ारासाठी मणि पूरमध्ये
आंदोलन उभे राहि ले आणि यातूनच उदयाला आले इरोम
चानू शर्मि ला यांचे नेतृत्व. त्या वेळी इरोम यांचे वय होते
केवळ २८ वर्षांच े. अफ्स्पावि रोधात त्यांनी प्राणांतिक अन्न
सत्याग्रह सुरू केला. तो गेली १६ वर्षे सुरू आहे. इरोम
शर्मि लांना पोलि सांनी आत्महत्येच्या प्रयत्ना च्या गुन्ह्याखाली
अटक केली आणि इम्फा ळच्या एका रुग्णा लयात नजरकैदेत
ठेवले. गेली १६ वर्षे इरोम यांना नळीद्वारे अन्न देण्यात
प्रशासन यश स्वी ठरले आहे.
इरोम यांच्या या सत्याग्रहाची दखल अनेक समाजसेवी
संघटनांनी घेतली. जागतिक पातळीवरही याची नोंद घेतली
गेली आणि मानवी हक्‍कांच ी पायमल्ली केल्याबद्दल भारत
सरकारवर टीकाही होऊ लागली.
१४ मार्च १९७२ रोजी कोंगपाल इम्फा ळ इथे
जन्मलेल्या इरोम शर्मि ला या नऊ भावंडांमधली एक.
बारावीपर्यंत शिक्ष ण घेतलेल्या इरोम यांनी अन्न सत्याग्रह
सुरू केल्यापासून आईची भेट घेतलेली नाही. अफ्स्पा रद्द
झाल्यानंतर उपोषण सोडताना आईच्या हाताने भात खाईन
तेव्हाच आईची भेट घेईन, अशी त्यांच ी जिद्द होती. मात्र,
इरोम यांचे १६ वर्षांच े उपोषण सरकारचा नि ग्रह मोडू शक ले
नाही. शेवटी इरोम यांनीच माघार घेत अन्न सत्याग्रह सोडून
आंदोलनाचा दुसरा मार्ग पत्करण्याच े ठरवले आहे आणि
तसे जाहीरही केले आहे.
९ ऑगस्ट रोजी १६ वर्षांच ा अन्न सत्याग्रह त्यागून
इरोम शर्मि ला पुढच्या वर्षी मणि पूरमध्ये होऊ घातलेली
वि धानसभेची नि वडणूक अपक्ष लढवणार आहेत आणि
सांसदीय मार्गा ने अफ्स्पावि रोधातला लढा सुरूच ठेवणार
आहेत.
इरोम शर्मि ला यांच्या अन्न सत्याग्रहाची सरकारने
दखलही घेतली नसली, तरी या १६ वर्षां त भारतातूनच
नव्हे , तर परदेशातूनही या आंदोलनाला पाठि ंबा मि ळाला.
शर्मि ला आयर्न लेडी म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.
महाराष्ट्रातून अण्णा हजारेंचा या सत्याग्रहाला पाठि ंबा
मि ळाला. मणि पूर प्रदेश ऑल इंडिय ा तृणमूल काँग्रेस
आणि सीपीआयएमएलनेही हे आंदोलन उचलून धरले.
उपोषणाच्या ११व्या वर्षी इरोम यांच्या सन्मा नार्थ शंभर
महि लांनी नवी दि ल्लीत मानवी शृंखला तयार केली होती.
शर्मि लांच्या ३९व्या वाढदि वसानिमि त्त पुणे वि द्यापीठाने
पदवीच्या ३९ मणि पुरी वि द्यार्थि नींसाठी शि ष्यवृत्तीच ी घोषणा
केली. २०१४ साली ८ मार्च या जागतिक महि लादि नी टॉप
वुमन आयक ॉन ऑफ इंडिय ा या सन्मा नाने इरोम यांना
सन्मानि त करण्यात आले.
१९ ऑगस्ट २०१४ रोजी आत्महत्येच्या आरोपातून
मुक्‍त करत सरकारने त्यांना तुरुंगातून सोडले होते. मात्र,
लगेच २२ ऑगस्ट रोजी त्यांना परत अटक करण्यात आली.
तरीही इरोम शर्मि ला हटल्या नाहीत. त्यांच ा अन्न सत्याग्रह
सुरूच राहि ला. आता मात्र सरकारकडून सकारात्मक
प्रति साद मि ळत नसल्याने त्यांनी आंदोलनाची दिश ा
बदलण्याच े जाहीर केले आहे, ते योग्यही आहे. त्यानिमित्ता ने
मिझ ोराममधील परिस्थि ती, ति थली बंडखोरी, आंदोलनकर्ते
आणि सरकार यांच्यातील चर्चेच ी दारे खुली होतील.
इरोम शर्मि ला यांचे आंदोलन या क्षणी जरी यश स्वी
झाले नसले, तरी त्यासाठी आपले आयुष्य दावणीला
लावण्याच्या त्यांच्या जि द्दीला आणि चिकाटीला सलाम
swati huddar