नोंदी 2019 च्या स्वाती हुद्दार कालचक्र अव्याहत सुरूच असते. वर्षे येतात आणि जातात. मात्र, जाताना आपल्या उदरात अनेक घटना साठवून जातात. त्या घटनांच्या नोंदी त्या-त्या वर्षावर कोरल्या जातात. काही सुखद आणि काही दु:खदही. पुढे याच घटना इतिहास म्हणवल्या जातात. 2019 हे वर्षही आता मावळते आहे. या वर्षानेही अनेक घटना पाहिल्या. समुद्रावर उठलेल्या लाटांसारख्या त्यातल्या काही कालौघात मिटून जातील, काहींची नोंद घेणे मात्र इतिहासाला भाग पडेल. 2019 या वर्षावर महिलांनीही आपल्या कर्तृत्वाची मोहोर उमटवली आहे. त्याचीच ही बखर... *मिस युनिव्हर्स ही सौंदर्य स्पर्धा अमेरिकेतल्या मिस युनिव्हर्स ऑर्गनायझेशनने 1967 मध्ये म्हणजे 57 वर्षांपूर्वी सुरू केली. या सौंदर्य स्पर्धेत 190 पेक्षा अधिक देश सहभागी होतात. यंदा झोझिबिनी टुंझी या साउथ आफ्रिकेच्या सौंदर्यवतीने मिस युनिव्हर्सचा खिताब पटकावला आहे. सौंदर्याबरोबरच बुद्धिमत्तेचाही या स्पर्धेमध्ये कस लागतो. सौंदर्याचे मापदंड बदलताहेत, हेच यंदाच्या या सौंदर्यवतीने सिद्ध केले आहे. * मिस वर्ल्ड ही सौंदर्य स्पर्धा 1951 साली इंग्लंडमध्ये सुरू झाली. यंदा जमायकाच्या टोनी एन सिंगने मिसवर्ल्डचा क्राऊन जिंकला आहे. *मिस वर्ल्ड आशिया हा 2019 चा पुरस्कार भारताच्या सुमन रावने मिळवला आहे. 21 वर्षांची सुमन राव ही कथ्थक नृत्यांगना आहे. *रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, साहित्य, शांती, शरीरविज्ञानशास्त्र या शास्त्रांमध्ये अतुलनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्‍तीला नोबेल देण्यात येते. 118 वर्षांपूर्वी 1901 साली या पुरस्काराची सुरुवात झाली. अल्फ्रेड नोबेल यांनी 1895 मध्ये या पुरस्काराची घोषणा केली. हा त्या त्या क्षेत्रात दिला जाणारा सगळ्यात महत्त्वपूर्ण पुरस्कार मानला जातो. यंदा अर्थशास्त्राचे नोबेल तीन व्यक्‍तींना मिळाले आहे आणि त्यातील एक महिला आहे इस्टर डफलो. पॅरिसमध्ये 25 ऑक्‍टोबर 1972 मध्ये जन्मलेल्या इस्टर सध्या केंब्रिजमधील एमआयटीमध्ये कार्यरत आहेत. 2018 चे साहित्यातील नोबेल 2019 मध्येच घोषित झाले आहे पोलंडच्या ओल्गा टोकरच्युक यांना. *ऑस्कर म्हणजे सिनेक्षेत्रातला नोबेलच. ऍकेडमी ऑफ मोशन पिक्‍चर आर्ट ऍण्ड सायन्स या संस्थेच्या माध्यमातून प्रदान केला जातो. 1929 साली या पुरस्काराची सुरुवात झाली. यंदा लेडी गागाचे शॅलो हे मुळ गाणे ऑस्करच्या शर्यतीत जिंकले आहे. रेजिना किंगला इफ बिल स्ट्रिट कुड टॉकसाठी बेस्ट सपोर्टिंग ऍक्‍ट्रेसचे ऑस्कर घोषित झाले आहे. ऍक्‍ट्रेस इन लिडिंग रोलचे ऑस्कर द फेवरेटसाठी ऑलिव्हिआ कोलमेनला घोषित झाले आहे. *राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांची सुरुवात 1954 साली झाली. दरवर्षी भारत सरकारने निवडलेल्या समितीच्या माध्यमातून या पुरस्कारांची निवड केली जाते. आणि भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते हे पुरस्कार प्रदान केले जातात. 2019 चा उत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार महानती सिनेमासाठी कीर्थी सुरेश यांना प्रदान करण्यात आला. बधाई हो चित्रपटासाठी उत्कृष्ट सहअभिनेत्रीचा पुरस्कार सुरेखा सिक्रीला घोषित. नातिचरामी सिनेमातील मायावी मानवे या गाण्यासाठी बिंदू मनी या गायिकेला उत्कृष्ट गायिकेचा पुरस्कार फिल्म फेअर पुरस्कार हा हिंदी भाषिक चित्रपटांसाठी प्रदान केला जातो. या पुरस्काराची सुरुवात 1954 साली झाली. यंदाचा उत्कृष्ट अभिनेत्रीचा फिल्म फेअर पुरस्कार राझी चित्रपटातील भूमिकेसाठी आलिया भटला प्रदान करण्यात आला. राझीसाठी उत्कृष्ट दिग्दर्शनचा पुरस्कार मेघना गुलजारला मिळाला. उत्कृष्ट चरित्र अभिनेत्रीचा पुरस्कार बधाई हो चित्रपटासाठी नीना गुप्ता यांना मिळाला. उत्कृष्ट नवोदित अभिनेत्रीचा पुरस्कार सारा अली खान, उत्कृष्ट पार्श्‍वगायिका श्रेया घोषाल, लाइफ टाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड श्रीदेवी यांना मरणोत्तर आणि सिनेक्षेत्रात 50 वर्षे अतुलनीय कामगिरीसाठी हेमा मालिनी यांना गौरविण्यात आले. *साहित्य क्षेत्रातल्या बुकर या मानाच्या पुरस्कारावरही यंदा दोन महिलांनीच नाममुद्रा उमटविली आहे. पहिल्यांदाच बुकर पुरस्कार दोन व्यक्‍तींना विभागून देण्यात आला आहे. द टेस्टमेंटसाठी मार्गारेट ऍटवुड आणि गर्ल वुमन अदर या पुस्तकासाठी बर्नार्डिन एव्हरिस्टो या दोघींना यंदाचा बुकर घोषित झाला आहे. *साहित्य अकादमी पुरस्कारांची घोषणाही नुकतीच झाली. मराठी भाषेतील कवितेसाठीचा साहित्य अकादमी पुरस्कार ज्येष्ठ कवयित्री अनुराधा पाटील यांच्या कदाचित अजूनही या कवितासंग्रहाला घोषित झाला आहे. *पद्म पुरस्कार हा भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. विविध क्षेत्रांमध्ये अतुल्य कार्य करणाऱ्या व्यक्‍तींना हा पुरस्कार दरवर्षी प्रदान करण्यात येतो. प्रजासत्ताकदिनाच्या मुहूर्तावर या पुरस्कारांची घोषणा करण्यात येते आणि मार्च-एप्रिलमध्ये भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते हे पुरस्कार प्रदान केले जातात. 2019 मध्ये राष्ट्रपतींनी 112 पद्म पुरस्कारांची घोषणा केली. यंदा 3 भारतरत्न, 4 पद्मविभूषण पुरस्कार प्रदान करण्यात आले. लोककलेच्या गायिका सुश्री तीजनबाई यांना कलाक्षेत्रातील त्यांच्या योगदानासाठी पद्मविभूषण पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. 14 पद्मभूषण पुरस्कार प्रदान करण्यात आले असून त्यापैकी पर्वतारोहण क्षेत्रात बछेंद्री पाल या एकमेव महिलेचा समावेश यामध्ये आहे. राष्ट्रपतींनी 94 पद्मश्री पुरस्कार घोषित केले असून गुजरातच्या ज्योती भट यांना कला क्षेत्रातील योगदानासाठी, मुक्‍ताबेन पंकजकुमार दागली यांना मेडिसीन क्षेत्रासाठी, राजकुमारी देवी यांना शेती क्षेत्रातील योगदानासाठी गोदावरी दत्ता यांना मधुबनी चित्रकलेसाठी,भागीरथी देवी यांना सार्वजनिक जीवनातील कार्यासाठी, हरिका द्रोणावल्ली यांना बुद्धिबळातील कामगिरीसाठी, द्रौपदी घिमिरस यांना सामाजिक कार्यातील योगदानासाठी, स्मिता कोल्हे यांना आदिवासी क्षेत्रातील वैद्यकीय कार्यासाठी, गीता मेहता यांना साहित्य क्षेत्रासाठी, नर्तकी नटराज यांना नृत्यकलेसाठी, कमला पुजारी यांनी कृषी क्षेत्रातील योगदानासाठी, आर वी रमणी यांना ऑप्थल्मोलॉजी क्षेत्रातील कार्यासाठी, मिलिता साल्विनी यांना कथकली नृत्यप्रकारासाठी, शारदा श्रीनिवासन यांना पुरातत्त्व क्षेत्रातील कार्यासाठी पद्मश्री पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे. 2019 या वर्षावर विविध क्षेत्रांतील जगभरातील महिलांनी आपल्या कर्तृत्वाची मोहोर उमटवली आहे, पण 2020 या नववर्षात महिला कर्तृत्वाचा टक्‍का अधिक वाढता राहावा, या आशेसह...

करा हो नियमित योगासन स्वाती हुद्दार रामनगर द्वारातून आत प्रवेश केल्यानंतर जर्नादन स्वामी मार्ग या मुख्य रस्त्यावर डाव्या हाताला एक प्रशस्त चार मजली इमारत आपले लक्ष वेधून घेते. ही इमारत आहे समाजाच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी योगशिक्षणाचे असिधाराव्रत घेतलेल्या जर्नादन स्वामी योगाभ्यासी मंडळाची. या भव्य इमारतीत प्रवेश करतानाच इथले पावित्र्य मनावर गारुड करते. इमारतीत पहिल्या मजल्यावर जर्नादन स्वामींचे समाधीमंदिर आहे. उजव्या बाजुला शेणाने स्वच्छ सारवलेला रस्ता. तिथल्या वृक्षांनाही यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी ही अष्टांग योगातील नावे दिलेली. समोर तुळशी वृंदावन, दिवा आणि रांगोळी. आत शिरतानाच ओंकाराचे धीरगंभीर स्वर कानावर पडतात. स्वामीजींच्या पवित्र समाधी समोर योगसाधक साधना करताना दिसतात. 1949 सालचे नागपूर. फारशी वर्दळ नसलेले. रामनगर हा तर अगदी विरळ लोकवस्तीचा भाग. अशावेळी भगवी वस्त्रे परीधान केलेले, पायात लाकडी खडावा, तेजस्वी डोळे आणि आजान बाहु असे संन्यासी कोकणातल्या सुदूर खेड्यातून भारतभ्रमंती करीत इथे आले. ते होते जर्नादन स्वामी. स्वामीजींनी समाजाच्या उत्थानासाठी योगासनांचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी नागपूर नगरीची निवड केली. अयाचित व्रत घेतलेल्या स्वामीजींनी तेव्हा घरोघरी जाऊन, शाळाशाळांमधून भारताच्या प्राचीन अशा योगसाधनेच्या वारशाचा प्रचार आणि प्रसार केला, तोही निशुल्क. 1949 ते 1978 म्हणजे स्वामीजी समाधिस्थ होईपर्यंत अशी 29 वर्षे स्वामीजींचे वास्तव्य या आश्रमात होते. त्यांच्या वास्तव्याने पुनीत झालेल्या याच परीसरात योगाभ्यासाचे व्रत आजही सुरू आहे अखंड, अविरत. प्रचंड थंडी असो, धुवॉंधार पाऊस असो की कडकडीत उन्हाळा. वर्षाचे बाराही महिने सकाळी 5 वाजून 59 मिनटं आणि 60 सेकंदांनी इथे प्रार्थनेचे स्वर घुमू लागतात आणि योगाभ्यास सुरू होतो. सामाजिक बांधिलकी जपणारे आणि स्वामीजींवर श्रद्धा असलेले इथले योगशिक्षक कुठल्याही मानधनाशिवाय वर्षानुवर्षे इथे योगविद्या शिकवित आहेत. स्वामीजींच्या प्रेरणेतून नागपुरातील इतर 105 ठिकाणीही योगाभ्यासी मंडळाचे असेच निशुल्क वर्ग सुरू आहेत. योगाभ्यासी मंडळात निरोगत्वासाठी वर्ग चालतात,तसेच विविध आजारांवरही योगाद्वारे निशुल्क उपचार केले जातात. रक्‍तदाब, मधुमेह अशा आजारांसाठी विशेष शिबीरांचेही आयोजन केले जाते. त्यासाठी तज्ज्ञ डॉक्‍टरांची चमू कार्यरत असते. नवीन पिढीला योगाचे आकर्षण वाटावे आणि त्यांनी योगजीवनशैली अंगिकारावी यासाठी योगसंस्कार शिबीर, बुद्धीविकास शिबीर अशी शिबीरे घेतली जातात. शाळेच्या विद्यार्थ्यांसाठी सांघिक योगासन स्पर्धाही घेतल्या जातात. येत्या 18 जानेवारी 2020 रोजी नागपुरातील यशवंत स्टेडियम येथे शालेय विद्यार्थ्यांसाठी योगासन स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले आहे, त्यामध्ये 30 हजार विद्यार्थी सहभागी होणार आहेत. दरवर्षी 21 जून या जागतिक योग दिनी योगाभ्यासी मंडळाच्या वतीने सांघिक योगासनांचे आयोजन करण्यात येते, त्यामध्ये 25 हजार योगसाधक सहभागी होत असतात. दर तीन वर्षांनी निवासी योग संमेलनाचे आयोजन योगाभ्यासी मंडळ करीत असते, त्यावेळी साडे तीन-चार हजार योगसाधक उपस्थित असतात. योगाचा प्रचार करण्याच्या दृष्टीने योगप्रकाश हे मासिक योगाभ्यासी मंडळातर्फे प्रकाशित केले जाते. दहा हजार साधक याचे सदस्य असूुन नियमितपणे हा अंक प्रकाशित होतो, आणि याचे संपादक मंडळ वर्षानुवर्षे केवळ सेवा म्हणून निशुल्क कार्य करीत आहे. योगप्रकाश दिवाळीत दरवर्षी योगजीवनशैली विशेषांकही प्रकाशित करीत असते. जर्नादन स्वामींच्या वास्तव्याने पुनीत झालेल्या या जागेवर अगदी अलिकडे ही भव्य वास्तू उभी राहिली आहे ती जनतेने स्वखुशीने उभारलेल्या निधीतून. अयाचित व्रत अंगिकारलेल्या संन्यासी स्वामींचा वारसा सांगणारे इथले योगसाधक कधीच कोणाकडूनही पैचीही अपेक्षा करीत नाहीत. स्वार्थाने गजबजलेल्या या जगात निस्वार्थ सेवेचा हा यज्ञ अव्याहतपणे सुरू आहे. योगाभ्यासी मंडळ हे एक कुटुंब आहे. इथे सगळे भारतीय सणउत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. त्यामध्ये जर्नादन स्वामींची पुण्यतिथी, जयंती आणि गुरूपौर्णिमा हे विशेष आहेत. स्वामीजींच्या पुण्यतिथी दिनी सांघिक योगासने करून स्वामीजींना श्रद्धांजली अर्पण केली जाते. स्वामीजींच्या पादुकांची पालखी निघते. स्वामीजींच्या जयंतीनिमित्त तीन दिवसांच्या प्रवचनमालेचे आयोजन केले जाते. याशिवाय दीपोत्सव, गुढीपाडवा, श्रीकृष्ण जयंती, महाशिवरात्री असे विविध सण अनोख्या पद्धतीने साजरे केले जातात. पैसा आणि प्रसिद्धीच्या मागे धावणाऱ्या माणसाच्या जीवनातील शांतता नष्ट झाली आहे. त्याचे परीणाम त्याच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावरही दिसतात. मनस्वास्थ्य हरवलेल्या माणसांच्या गर्दीत जर्नादन स्वामी योगाभ्यासी मंडळाची ही वास्तू आणि इथले योगसाधक समाजाचे शारीर आणि मनस्वास्थ्य प्रदान करण्यासाठी झटत आहे. मानव जन्मामध्ये नराचा होण्या नारायण करा हो नियमित योगासन योगाभ्यासी मंडळाचे हे सांघिक गीत मानवाचा परमेश्‍वर होण्याचा संदेश देणारे आहे आणि स्वामीजींच्या कृपेने माणसातला परमेश्‍वर जागृत करण्याचाच इथल्या योगसाधकांचा प्रयत्न आहे.

मन मनास उमगत नाही

प्रा. राजा आकाश

शब्दांकन - स्वाती हुद्दार

भारतात अजूनही मानसिक आरोग्याविषयी पुरेशी जागरुकता नाही. मुळातच कुठलाही त्रास नसताना डॉक्‍टरकडे जाणे ही कल्पनाच लोकांना मानवत नाही. त्यामुळे कर्करोग किंवा हृदयविकारासारखे मोठे आजार खूप बळावल्यावरच लोक डॉक्‍टरकडे पोहोचतात. शारीरिक आजारांबद्दलच ही स्थिती असताना मानसिक स्वरुपाचे आजार असू शकतात, हेच लोकांना पटत नाही. कधी तरी परिस्थिती खूप हाताबाहेर गेल्यावर मग कळते की हा मानसिक आजार आहे, पण तरीही त्यावर उपचार होऊ शकतो आणि त्यासाठी आपण मानसशास्त्रज्ञाकडे गेले पाहिजे, हे अजूनही लोकांच्या पचनी पडत नाही.
अलिकडच्या जीवनशैलीत तर मानसिक तणाव प्रचंड वाढतो आहे. स्वत:ला सिद्ध करण्याची न संपणारी स्पर्धा, कामाचे वाढलेले तास आणि ताण, विभक्‍त कुटुंबपद्धती. शेजारसंबंध संपलेले. सार्वजनिक जीवन नसल्यासारखे. सगळी नाती खूप फॉर्मल. यामुळे दिवसेंदिवस माणूस एकटा होत चालला आहे. माणसामाणसातला संवाद संपत चाललाय. परिणामी मानसिक आजारांचे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत चालले आहे. अशावेळी तंत्रज्ञानाने माणसाला एकटेपण घालवण्याचा नवा मार्ग मिळवून दिला आहे, तो आहे सोशल मीडियाचा आणि हातात दिले आहे एक चोवीस तास साथ देणारे खेळणे. सेलफोनचे. माणूस त्यामध्ये आपले एकटेपण विसरू पाहतो. पण हे खेळणे फसवे आहे. यामुळे एकटेपणा संपत नाही, तर माणूस अधिक एकलकोंडा होत जातो. माणूस आपली व्यक्‍त होण्याची भूक सोशल मीडियावर भागवत असतो. मात्र हा वन वे ट्रॅफिक आहे. सोशल मीडियावर तुम्हाला सच्चा प्रतिक्रिया मिळतीलच, याची खात्री नसते. हे आभासी जग आहे, त्यातुन बाहेर पडले की एकाकीपणा अधिकच मानगुटीवर बसतो. परिणामी माणूस संतापी होतो किंवा नैराश्‍यात जातो. मग व्यसन, आत्महत्या, हत्या असे परिणाम दिसू लागतात.
युवकांची स्थिती तर अधिकच वाईट आहे. या पिढीला नाही ऐकण्याची सवयच उरली नाही. बालवयापासूनच यांच्यासमोर सगळी सुखे हात जोडून उभी असतात. संघर्ष त्यांना माहितीच नाही. सगळ्या ऐहिक गोष्टी मुबलक आहे. कमतरता असते ती भावनिक ओलाव्याची. त्यामुळे तरुण पिढी भावनाशून्य होत चालली आहे. अपयश, पराभव, अपमान ते पचवू शकत नाहीत. नैराश्‍यात जातात. त्यातून कधीतरी चुकीच्या मार्गाला लागतात. आत्महत्येचा मार्ग निवडतात. कारण संवाद हरवत चालला आहे.
हे टाळायचे असेल तर...
* परस्पर संवाद साधला जावा.
* कुटुंबातल्या सगळ्यांनी एक दिवस ठरवून सोशल मीडियाचा उपवास करावा.
*दिवसातून एकदा तरी एकत्र जेवावे. जेणेकरून गप्पा होतील आणि दिवसभरातील घडामोडी कुटुंबियांशी शेअर होतील.
* जीवाभावाचे मित्र असावेत. ज्यांच्याजवळ मन मोकळे करता येईल.
* दिवसातला काही वेळ फक्‍त स्वत:साठी असावा. त्यावेळी आवडते पुस्तक वाचावे, संगीत ऐकावे.
* झोपण्यापूर्वी दिवसभरातील घटनांचा आढावा घ्यावा. अंतर्मुख होऊन आपल्या वागण्याचे विश्‍लेषण करावे.
* आपल्या दिसण्याची,कपड्यांची आपण जेवढी काळजी घेतो, तेवढीच काळजी आपण आपल्या मनाचीही घ्यावी.
* सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे जगण्यातला आनंद शोधावा.