अयोद्ध्या नृपती राजाराम

 
स्वाती हुद्दार

 
यावत्स्थास्यन्ति गिरय: सरितश्च महितले।

तावत् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति।’

या पृथ्वीतलावर पर्वत आहेत, नद्या आहेत, स्थावर-जंगम आहे तोवर लोकसमूहात रामायणाची कीर्ती गाजत राहणार आहे. या शब्दांत महर्षी वाल्मिकींनी रामायणकथेची कालातीतता सांगितली त्याप्रमाणे युगानुयुगे अव्याहत विविध भाषांमधून रामकथेचं गायन सुरू आहे आणि आजही त्याची गोडी अवीट आहे. या भूतलावरील प्रत्येक मानवी वृत्ती आणि प्रवृत्तीचं प्रातिनिधिक रूप या महाकाव्यात रंगविलं आहे. रामकथा सांगणाऱ्या प्रत्येकाने रामजीवनाचे विविध पैलू दर्शविण्याचा प्रयत्न केला आहे. आदर्श पुत्र, आदर्श बंधू, आदर्श सेवक, आदर्श मित्र, आदर्श स्वामी, आदर्श राजा अशी आदर्शाची नानाविध रुपं रामायणातून चित्रित केली आहेत. थोडक्यात रामायण ही आदर्शांची कथा आहे.
बुधकौशिक मुनींनी रचलेल्या श्रीरामरक्षास्तोत्रमंत्रात
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम ।
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम,
अशी रामाची विविध रुपे येतात, त्याचबरोबर
रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे ।
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेले श्रीराम असेही वर्णन येते.
रामायणकाळात आणि त्याआधीही सर्वच राजे कर्माने आदर्शाने श्रेष्ठ होते. राजसिंहासन ही भोगाची नव्हे तर त्यागाची जागा होती. श्रीरामांच्या रघुकुळातच गंगेला पृथ्वीवर आणणारे राजा भगीरथ, देव-दानव युद्धात महत्त्वाची भुमिका पार पाडणारे श्रीरामांचे वडील राजा दशरथ, संन्यस्त वृत्तीने राज्यकारभार सांभाळणारे श्रीरामांचे श्वशुर मिथिला नरेश राजा जनक असे महान राजे होते. असे असतानाही बुधकौशिक मुनी श्रीरामांचे वर्णन राजमणि असे करतात, ते केवळ त्यांच्यावरील भक्तीपोटी नव्हे, किंवा त्यांच्यातील देवत्वाला स्मरुनही नव्हे. तर राजाराम म्हणून श्रीरामांनी जे आदर्श आयुष्यभर जपले, त्या आदर्शांचा परिपाक म्हणून श्रीराम राजमणि आहेत. इश्वाकुवंशीय रघुकुलतिलक दशरथनंदन श्रीराम जीवनातील विविध भुमिका, नाती पार पाडत असतानाही राजा राम ही भुमिका त्यांना कायम लगडलेलीच होती. अयोध्येचे राजे म्हणून राज्याभिषेक होण्यापूर्वीही राजधर्म त्यांच्या कणाकणात भिनलेला होता.
मराठीतील आधुनिक वाल्मिकी गदिमांनी लिहिलेल्या गीतरामायणात रामाच्या तोंडी घातलेल्या गीतांमधून याची वारंवार प्रचिती येते.
श्रीराम लक्ष्मण सीतेला गंगातीरी सोडून अयोध्येत परतलेल्या सुमंताला राजा दशरथांनी विचारले, काय म्हणाला रे माझा राम? दशरथांच्या त्या प्रश्नानंतर सुमंतानं सांगितलेला श्रीरामांचा निरोप म्हणजे अवघा राजधर्म आहे.
बोलले इतुके मज श्रीराम
या अत्यंत भावस्पर्शी गीतातील पाचव्या कडव्यात आपल्या मातेला सुमंताकरवी निरोप पाठवताना श्रीराम राजधर्माची आठवण करून देताना सांगतात,
राजधर्म तू आठव आई
अभिषिक्ताते गुणवय नाही
अभिषिक्त राजाचं वय लहान असलं किंवा कदाचित तो गुणांनी कमी असला तरी त्याचा राजा म्हणून मान निसंशय असतो, आता पिताश्रींच्या आज्ञेनं भरत अयोध्येचा राजा होणार आहे, त्यामुळं त्याच्या राजपदाचा सन्मान करणं, तुझं कर्तव्य आहे. अयोध्येचं राज्यपद त्यागुन पत्नी आणि धाकट्या भावासह वनवासी झालेल्या श्रीरामांना, आप्तेष्टांच्या विरहाच्या दुःखातही राजधर्माची तीव्र जाणिव आहे. आणि म्हणूनच ते राजमणि आहेत.
पुढे भरतासाठी सुमंताजवळ निरोप देताना श्रीराम त्यालाही राजधर्म सांगतात,
प्रजाजनांवर ठेवी ममता,
भोग सुखाचा अखंड घेई, मनी राही निष्काम

राजासाठी त्याची प्रजा ही पुत्रांप्रमाणे असते, प्रजेचं सुख हे राजासाठी सर्वोपरी असतं. तेव्हा प्रजेची काळजी घे, तेच राजाचं प्रथम कर्तव्य आहे. राजाजवळ जी साधनसंपत्ती आहे, ती प्रजेची ठेव आहे, त्यामुळं त्या साऱ्याचा उपभोग घेताना मन त्यात गुंतू देऊ नकोस, त्या संपत्तीचा मोह उत्पन्न होऊ देऊ नकोस, असा सल्ला श्रीराम आपल्या धाकट्या भावाला देतात.
पुढे श्रीराम भरताला सांगतात, राज्य नीतिने करुनी वाढवी रघुवंशाचे नाव
कैकयीच्या दुराग्रहापोटी राज्यत्याग करुन श्रीरामांना वनवास स्वीकारावा लागला, कैकयीनं हे भरतासाठी केले, मात्र त्याविषयीची कुठलीही कटुता मनात न ठेवता श्रीराम भरताला राजनीतीचे धडे देत आहेत. त्याला रघुवंशाचे नाव मोठं करायला सांगत आहेत. स्वतः वनवासी झालेला हा अयोध्येचा उत्तराधिकारी राज्यकाराभाराविषयी किती दक्ष होता, प्रजाहिताविषयी किती जागरुक होता, हे यावरून कळतं आणि म्हणूनच ते राजमणी आहेत.
राम आणि सीता म्हणजे प्रकृती आणि परमेश्वर. आकाश आणि धरा. रावणानं सीता हरण केल्यानंतर रामाची झालेली विकल अवस्था वनातल्या सृष्टीनं अनुभवली. लक्ष्मणानं बघितली. सीतेसाठी श्रीरामांनी लंकेवर आक्रमण केलं. रावणाचा वध केला. आणि या सगळ्या सायासानंतर जेव्हा सीता श्रीरामांसमोर आली, तेव्हा त्यांचं पुनर्मिलन पाहण्यासाठी आकाशात साऱ्या देवदेवता गोळ्या झाल्या होत्या. मात्र तिला सामोरे आलेला राम हा तिच्यावर निस्सिम प्रेम करणारा तिचा पती नव्हता. तो होता अयोध्येचा भावी राजा राम. कारण दहा महिने केवळ श्रीरामांच्या चिंतनामुळेच जीवित राहिलेल्या श्रीरामांच्या प्रेम कटाक्षासाठी आसुसलेल्या सीतेला राजाराम म्हणतात,

मी केले नीजकार्यासी

दशदिशा मोकळ्या तुजसी

नच माग अनुज्ञा मजसी

सखी सरले ते दोघांमधले नाते

श्रीरामांचे हे बोल ऐकून सीता अवाक् झाली असेल. याक्षणी धरती पोटात घेईल तर बरं, असं तिला वाटलं असेल. अर्थात हे बोलताना सीतापती श्रीरामांच्या हृदयाला किती घरं पडली असतील, हे देखील तिला चांगलंचं माहिती होतं, कारण सीता-राम हे द्वैत नव्हतंचं मुळी. सीतेनं केलेल्या अग्निदिव्यात सीतेचं शरीर अग्निच्या ज्वालांनी वेढलेलं असलं तरी त्याच्या झळा जाणवत होत्या, त्या रामाला. अग्निदिव्य केलं सीतेनं मात्र तावुनसुलाखुन निघाले राम. सीतेच्या अंतर्बाह्य शुद्धीची जानकीवल्लभ रामाला शंका नव्हतीच. तिला अग्निपरीक्षेची आज्ञा दिली होती, राजारामानं. आणि ती शिरसावंद्य मानली होती, अयोध्येच्या महाराणीनं.
श्रीराम हे लोकनायक होते. लोकनायकाला वैयक्तिक सुखदुःख, आवडीनिवडी नसतात, कारण समाज त्यांच्याकडे आदर्श म्हणून पहात असतो. समाजहिताच्या दृष्टीनं जे आवश्यक ते निर्णय कितीही कटु असले तरी लोकनायकाला घ्यावे लागतात, व्यक्तिगत आयुष्य, नातीगोती याची त्यामध्ये राखरांगोळी होते, असे कठोर निर्णय घेण्याचे अनेक प्रसंग श्रीरामांच्या आयुष्यात आले आणि त्या प्रत्येक प्रसंगात पुत्र, मित्र, भ्राता ही सारी नाती सांभाळणाऱ्या कुटुंबवत्सल रामावर अयोध्येच्या राजारामाने विजय मिळवला.
प्रजा आणि राष्ट्र कल्याण हे साध्य असून व्यक्ती आणि कुटुंब ही साधनं आहेत. नाशिवंत व्यक्ती वा कुटुंब यांच्यापेक्षा शाश्वत व चिरंतन असलेल्या राष्ट्राची प्रतिष्ठा ही अनंतपटीनं मोठी आहे. ही श्रीरामांची धारणा होती आणि म्हणूनच राणी सीतेच्या पावित्र्याविषयी अतुट विश्वास असूनही केवळ प्रजानुरंजनासाठी राजारामानं गर्भवती सीतेचा त्याग केला. सीतात्यागानंतर राजाराम निष्ठेने उत्कृष्ट राज्यकारभार करीत होते. सीतापती राम मात्र राजप्रासादातही वनवासी जिणे जगत होते. कंदमुळं भक्षण करीत होते. दर्भाच्या शय्येवर नीजत होते. कारण त्यांची प्रिया वनवासी होती.
पुढे प्राणाहून प्रिय असलेल्या लक्ष्मणाला देहान्त शासन करतानाही राजाराम आपल्या न्यायप्रियतेपासून ढळले नाहीत. म्हणून ते राजमणि आहेत.
रामराज्य म्हणजे समाधानाचं राज्य, रामराज्यातील प्रजा सुखी, न्यायी, धर्मपरायण, कर्तव्यदक्ष होती. रामराज्यात भेदभाव नव्हता. अयोध्येतल्या राजदंडावर धर्मदंडाचा अंकुश होता. म्हणून आजही सुखी राज्याची कल्पना करताना आम्ही रामराज्याचं उदाहरण देतो. रामराज्य येऊ दे, असं मागणं मागतो.
रामयुगातही अनेक शूरवीर राजे होते, मात्र त्यांनी राक्षसी शक्तींशी युद्ध आरंभले नव्हते. दुष्ट शक्तींचा नायनाट करून सारीकडे आनंदीआनंद निर्माण करणारे केवळ श्रीराम होते. सोन्याच्या लंकेवर विजय मिळवुनही तिचा मोह न करता ती बिभीषणाला देऊन ’जननी जन्मभुमीश्च स्वर्गादपि गरियसी’ म्हणणारे होते केवळ श्रीराम. स्वातंत्र्याचे भोक्ते होते श्रीराम. मानवी संस्कृतीचा अत्युच्च दीपस्तंभ होते श्रीराम. मानवाला ललामभुत होते श्रीराम. स्वतःच्या चारित्र्याद्वारे राष्ट्रीय जीवनात श्रद्धाकेंद्र निर्माण करणारे होते राम. आणि म्हणूनच ते राजमणि होते. राजाराम होते.
चला तर छत्रसिंंहासनी बसलेल्या अयोध्यानृपती राजारामचरणी लीन होऊया आणि भारतवर्षात रामराज्य येवो, हे मागणे मागुया.
राजारामचंद्र की जय.