वैशाखवणवा स्वाती हुद्दार रामजन्माच्या सुंठवड्याची तिखट-गोड चव जिभेवरून ओसरता ओसरताच वैशाखाची काहिली जाणवू लागते. रामजन्म आणि हनुमानजन्माची धामधुम आटोपली की एक प्रकारचं रितेपण भरून राहत वातावरणात आणि अंगणभर पसरलेले उन्हाचे कवडसे अधिकच रुंदावतात. निष्पर्ण बुंध्यातून पाझरणारं रखरखत उन्ह अधिकच झोंबु लागतं. सकाळचे दहा वाजून गेले की वळणावळणांचे नागमोडी रस्ते एकटेच वाट चालतात. चौकातल्या डेरेदार वृक्षाच्या सावलीत असलेल्या रसवंतीवरच्या घुंगुरमाळांचा नाद लयीत घुमत राहतो. त्याच्या बाजुला जमिनीवरच पथारीवर विकायला ठेवलेले कलिंगड, खरबुज डोळ्यांना गारवा देतात. कलिंगड-खरबुजाच्या गर्दीत ते विकणारा मोठ्ठ्या पोटाचा भैय्या मात्र अंगावरचा पंचा लपेटून मस्त घोरत असतो. एवढ्या उन्हात गिऱ्हाईक फिरकणार नाही, अशी जणू त्याला खात्रीच असते. बाजुच्या भाजीवालीनं भाजी सुकून जाऊ नये म्हणून त्यावर ओलसर पोते झाकले असते. आणि सकाळीच बांधून आणलेल्या शिदोरीचा आस्वाद घेण्यात ती मग्न असते. उन्हाच्या तडाख्याने भांबवलेली पाखरे झाडाच्या आडोशाला येऊन उगाचच चिवचिवाट करीत असतात. झाडाच्या बुंध्याशी अंग सैल सोडून गाय रवंथ करीत पहुडली असते. आणि तिचे वासरू तिला मधुन मधुन ढुशी मारत असते. या सगळ्यांचं हे एकत्र कुटुंब उन्हाच्या झळांशी झिम्मा खेळत असतं. जीवनातल्या उन्हसावलीचे वेगळे धडे या मंडळींना गिरवण्याची गरजच नसावी. ऋतूनुसार आपल्या जीवनशैलीत आपसुकच बदल करण्याचं कसब निसर्गानचं त्यांना शिकवलं असतं. चौकातून वस्तीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावरच्या कोपऱ्यावर स्वत:च्याच रिक्षात घामाच्या धारांनी नहात रिक्षेवाल्यानं मस्त ताणून दिली असते. वस्तीतल्या घरांच्या अंगणातले वाळवणाचे पदार्थ आता समेवर आले असतात. कापसासारख्या केसांची म्हातारी हातात काडी घेऊन खाटेवर बसून त्या वाळवणाची चौकीदारी करत असते. घरातलं लाडावलेलं मांजर म्याव म्याव करीत तिच्या पायाशी घुटमळत असतं. अंगणातला निष्पर्ण चाफा फांदोफांदी बहरला असतो. उन्हाच्या एवढ्या तडाख्यातही वाळवणातला एखादा पापड तरी पळवता यावा, म्हणून दोन कावळे कौलावर रेंगाळत असतात. सारखं बसून बसून म्हातारीला डुलकी येते आणि तेवढीच संधी साधत कावळ्यांची जोडी पापड पळवण्यासाठी खाली उतरते, मात्र म्हातारीच्या पायाशी बसलेलं खाल्ल्या मिठाला जागणारं ते मांजर आपली शेपटी पिंजारत फिस्कारतं. आणि म्हातारीची डुलकी जाते. ती काठी उगारते. कावळे पुन्हा कौलांचा आधार घेतात, दुसऱ्या संधीची वाट पाहात. चैत्रातून वैशाखाकडे होणारी ही ऋतूची वाटचाल चैतन्याशी फारकत घेऊनच पुढे जाते. चैत्र आणि ज्येष्ठाच्या समेवरचा वैशाख कायमच सगळ्यांपासून वेगळा, घरातल्या एखाद्या किरकिऱ्या नकोशा मुलासारखाच. चैत्राचं नवकोरं उन्ह वैशाखात चटके देऊ लागलेलं असतं आणि ज्येष्ठाच्या धारा अजून खूप दूर वेशी बाहेर असतात. चैत्रपालवीचं लुसलुशीत पण थोडं करपलं असतं. गंधभारला मोगराही काहीसा मलूल भासतो. जमिनीवरच्या भेगा शतजन्माचे दु:ख एका क्षणात व्यक्‍त करतील, अशा आवासलेल्या असतात. उंचचउंच गेलेल्या झाडाच्या शेंड्यावरून परावर्तीत होणारे तेजस्वी सूर्यकिरण अंगणातल्या विहीरीत थेट झेपावत विहीरीचे पाणी घटाघटा पिऊन टाकतात. एरवी जीवनाने ओतप्रोत असलेल्या विहीरीचे एकेक आवर्त उलगडत जाते. खिराडीवरून खडखडत आंत आंत उतरत जाणारा दोरखंड थेट तळाशी भिडतो. आणि बादलीच्या पाण्याशी होणाऱ्या स्पर्शाचा डुब्ब असा ध्वनी विहीरीतून गोल घुमत वर येतो. तेव्हा असं भासतं की जणू वास्तुपुरुषानं तथास्तु म्हटलयं. मनाच्या खोल तळाशी पोहचून नितळ भावनांना स्पर्शणारा दोर असेल का कुणाकडे? त्या दोराला लगडून अलगद उतरावं मनात आणि उखडून टाकावेत सगळे तण दु:खाचे, अस्वस्थतेचे. मनातल्या वैशाखाच्या लाहीलाहीनं मनाचेही पापुद्रे सोलवटून निघालेले असतात. अलगद घालावी त्यावर हळूवार आपुलकीची फुंकर. काढून टाकावा सगळा अपमानांचा गाळ. हे सगळे सोपस्कार आटोपले की मनालाही फुटतील नवे झरे सुखाचे, समाधानाचे. अशा श्रांत तृप्त मनात आपणच पाहावं आपलं हसरं प्रतिबिंब आणि घालून बघावी एखादी हळूवार हळवी साद. मनाच्या डोहावर उठतील आनंदाचे तरंग आणि ऐन वैशाखातही अवघं जगणंच होईल आनंदाचं गाणं.