मातृ देवो भव !

स्वाती हुद्दार

आज टपोरले पोट
जैसी मोगरीची कळी
पडे कुशीतून पायी
छोट्या जीवाची साखळी
पोरसवदा होतीस
कालपरवापावेतो
थांब उद्याचे माऊली
तीर्थ पायाचे घेईतो
मातृत्व ही स्त्रीच्या आयुष्यात शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक स्थित्यंतर घडवून आणणारी लोभस घटना. मातृत्व म्हणजे स्त्रीचा पुनर्जन्मच. प्रचंड वेदना आणि शारीरिक स्थित्यंतरातून एका जिवातून दुसरा जीव जन्माला येत असतो. मरणांतिक कळा सोसून स्त्री बाळाला जन्म देते आणि त्यानंतर तिचे वात्सल्यमूर्तीत रूपांतर होते. त्या नवमातेच्या सगळ्या भावभावना बाळाभोवती गुंतून जातात. आपले बाळ निरोगी असावे, सुदृढ असावे, असे तिला वाटते, पण त्यासाठी ती गरोदर असतानापासूनच पूर्वतयारी करायची असते, याची जाणीव तिला नसते. आईच्या पोटी जन्माला येणारी उद्याची पिढी तेव्हाच सशक्‍त होईल, जेव्हा आई सशक्‍त असेल. मात्र, भारतात गरोदर मातांच्या पोषणाविषयी आजही पुरेशी जागरूकता नाही. परिणामी अशक्‍त, रोगांनी ग्रस्त आणि कुपोषित बाळ जन्माला येण्याचे प्रमाण भारतात आजही बरेच आहे.
जंगोराईताड आदिवासी विकास संस्था ही समाजाच्या भल्यासाठी विविध क्षेत्रांत कार्य करणारी एक सामाजिक संस्था. 2014 साली स्थापन झालेल्या या संस्थेच्या माध्यमातून अनेक सामाजिक उपक्रम राबविले जात आहेत. संस्थेने स्वच्छतेचे महत्त्व लक्षात घेऊन इटेवाही या गावात शौचालयांचे निर्माण केले. पेंढारी या गावात पथदिवे लावून ते गाव प्रकाशमान केले. गरीब आणि सामान्यांना आरोग्य खर्च परवडावा या उद्देशाने जेनेरिक औषधांचे दुकान सुरू केले. गोंदिया जिल्ह्यातील बारुंदा या गावी कुपोषण निर्मूलन शिबिर घेण्यात आले. गेल्या चार वर्षांत अशी विविध सामाजिक कार्ये करीत असताना संस्थेचे अर्ध्वयू प्रबोध वेखंडे यांना बालकांमधील कुपोषणाचे मूळ हे कुपोषित गरोदर मातांमध्ये असल्याचे लक्षात आले आणि संस्थेने त्या क्षेत्रातही भरीव कार्य करण्याचे ठरवले आणि मातृत्वाला सलाम करण्याचा, मातृत्वाला आधार देण्याचा यशस्वी प्रयत्न नागपुरात 2016 पासून सुरू झाला वात्सल्यम्‌ या उपक्रमाच्या माध्यमातून.
निम्न आर्थिकस्तरातील नागरिकांना आजही दोन वेळच्या जेवणाची भ्रांत सतावते. अशावेळी जेव्हा निसर्गनियमानुसार त्या महिलांच्या वाट्याला गरोदरपण येते, तेव्हा पुरेशा आहाराअभावी, योग्य औषधोपचाराअभावी कितीतरी महिलांचा गरोदरपणातच मृत्यू होतो. गरोदरपणात त्यांनी कसाबसा तग धरला तर पुढे जन्माला आलेले बाळ इतके अशक्‍त असते, की बालमृत्यू हे अटळ सत्य ठरते. त्यातूनही जी बाळं तग धरतात, ती कुपोषित असतात. त्यांची शारीरिक, मानसिक आणि बौद्धिक वाढ खुंटलेली असते, परिणामी भारताची भावी पिढी अशक्‍त निपजते. भारताला भावी काळात सुदृढ आणि सशक्‍त बनवायचे असेल तर गरोदर मातेचे पोषण महत्त्वाचे आहे. हे लक्षात घेऊन वात्सल्यम्‌ या प्रबोध वेखंडे यांच्या उपक्रमाने गरोदर मातांच्या पोषणाचे असिधाराव्रत स्वीकारले. त्यांना भक्‍कम साथ लाभली डॉ. स्मिता चतुर्वेदी आणि नमिता पारखी यांची. सुदृढ समाजाच्या उभारणीत हातभार लावण्याचा हा उपक्रम या दोघींनी आपल्या सामर्थ्याने लीलया पेलली आणि आश्‍चर्यकारक परिणाम दिसू लागले.
या उपक्रमाची लाभार्थी निम्न आर्थिकस्तरातील महिला नेहा आत्राम हिने नुकताच दोन मुली आणि एक मुलगा अशा तिळ्यांना जन्म दिला. गरोदर असल्यापासून नेहाची काळजी वात्सल्यम्‌च्या माध्यमातून घेतली जात होती. नेहाची तिन्ही मुले दोन किलोंपेक्षा अधिक वजनाची आणि स्वस्थ आहेत. हा एक चमत्कारच म्हणावा लागेल, असे डॉ. स्मिता चतुर्वेदींने सांगितले. जेव्हा तिळे जन्माला येतात, तेव्हा त्यांचे वजन एक ते दीड किलोपेक्षा जास्त नसते. मात्र, वात्सल्यम्‌च्या वात्सल्याने नेहाची बाळं चांगल्या वजनाची जन्माला आली.
2016 साली सुरू झालेल्या या उपक्रमात पहिल्या वर्षी अकरा गर्भवतींना प्रोटिन, व्हिटॅमिन, कॅल्शियम आणि इतर पूरक औषधे, आवश्‍यक तपासण्या आणि मुख्य म्हणजे मानसिक आधार अशा सुविधा पुरविण्यात आल्या. सोबतच त्यांना पोषण आहाराचे महत्त्व सांगितले गेले. त्यांचा बाळंतणाचा खर्चही संस्थेच्या माध्यमातूनच करण्यात आला. 2017 साली म्हणजे उपक्रमाच्या दुसऱ्या वर्षी तेरा महिलांची काळजी अशाच पद्धतीने घेण्यात आली आणि यंदा 2018 साठी वीस गर्भवती महिलांच्या बाळंतपणाचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
वात्सल्यम्‌च्या माध्यमातून झालेल्या एका बाळंतपणात जन्माला आलेल्या एका बाळाचे दोन्ही पाय जुळलेले होते. त्या गरीब मुलाला भविष्यात स्वत:च्या पायावर उभे राहता यावे, म्हणून त्याचे पाय वेगळे करण्याच्या शस्त्रक्रियेचा खर्च वात्सल्यम्‌ने केला आणि पुढे वर्षभरही त्याच्या औषधोपचाराचा खर्च वात्सल्यम्‌च्याच माध्यमातून सुरू आहे. त्या बाळाला स्वत:च्या पायांवर उभे राहिलेले पाहिले, तेव्हा सगळ्या प्रयत्नांचे सार्थक झाल्याचे समाधान वाटले, असे डॉ. चतुर्वेदी म्हणाल्या.
देणाऱ्याने देत जावे, घेणाऱ्याने घेत जावे
घेणाऱ्याने घेता घेता देणाऱ्याचे हातही घ्यावे
इदं न मम या वृत्तीने समाजासाठी झटणारी अशी माणसे आणि संस्था म्हणजे आभाळाचे खांब असतात. त्यांच्या दातृत्वाचा वाण तुम्हाआम्हालाही लाभावा आणि सर्वांच्या एकत्रित प्रयत्नाने "सर्वेपि:सुखिन: सन्तु सर्वे सन्तु निरामया' अशी अवस्था प्राप्त होऊन भारत सुजलाम्‌ सुफलाम्‌ व्हावा, या सदिच्छेसह!