आईचा जोगवा मागेन
स्वाती हुद्दार  

 श्रीदेवी ही विविध संप्रदायाची अधिष्ठात्री आहे. त्या-त्या संप्रदायाच्या पूजा पद्धतीनुसार देवीची पूजा बांधली जाते. वेद, पुराण, उपनिषदातून देवी महात्म्याचे अतीशय सुंदर वर्णन केले आहे. त्याचबरोबर लोकसाहित्यातही देवी आराधनेच्या विपुल रचना आढळतात.
गोंधळ, भारूड, जोगवा हे देवी आराधनेचे लोकसाहित्यातील काही प्रकार. वेद-उपनिषदांइतकीच सघनता, अर्थपूर्णता या रचनांमध्येही आढळते. मराठी भाषेत विपुल ग्रंथसंपदा निर्माण करणाऱ्या संतश्रेष्ठ एकनाथांनी भारूड, जोगवा या रचनांमधूनही देवीची आराधना केली आहे. एवढेच नव्हे नाथांनी दुर्गेदुर्गट भारी ही घरोघरी म्हटली जाणारी देवीची आरतीही रचली आहे.
जोगवा गीत हा देवी आराधनेचा एक प्रकार. जोगवा म्हणजे भिक्षा. जोगवा ही देवीच्या उपासनेतील एक संकल्पना आहे. जोगवा मागणे म्हणजे भिक्षा मागणे अथवा कृपाप्रसाद मागणे. अंबा, भवानी, रेणुका आदी शक्तिदेवतांपुढे पदर पसरून कृपाप्रसाद मागितला जातो. जोगते व जोगतिणी या प्रथेतील लोकसंस्कृतीचे उपासक मानले जातात.
देवीच्या नावाने जोगवा मागणे याचा अर्थ घरोघरी जाऊन भिक्षा मागणे आणि त्यामध्ये जो कोरडा शिधा किंवा धान्य मिळेल ते शिजवून खाणे. जोगते आणि जोगतीण यांचा निर्वाह यावर अवलंबून असतो. काही देवीभक्तांकडे जोगवा मागणे हा कुळाचार असतो. मंगळवारी किंवा शुक्रवारी तसेच शारदीय नवरात्रोत्सवात असा जोगवा मागितला जातो. अतीशय संपन्न घरातील मंडळीही केवळ कुळाचार म्हणून असा जोगवा आजही मागतात. भिक्षा मागणे म्हणजेच अहंभाव बाजूला सारणे. अहंभाव दूर सारल्याशिवाय माणूस याचक बनू शकत नाही. हा अहंभाव त्यागण्याची शिकवणच आपल्याला या प्रथा-परंपरांमधून मिळते.
नाथांनीही देवीकडे जोगवा मागितला आहे, मात्र तो शाश्वत वस्तूंचा नव्हे. हेच नाथांचे संतत्व आहे.
देवीचे जोगते झालेले संत एकनाथ तिच्याकडे मागणं मागताना म्हणतात
अनादि निर्गुण निर्गुण प्रगटली भवानी । मोह महिषासुर महिषासुर मर्दना लागोनी ।
त्रिविध तापाची करावया झाडणी । भक्ता लागोनी लागोनी पावसी निर्वाणी ॥ आ‌ईचा जोगवा जोगवा मागेन
विश्वाच्या निर्मितीस जी कारण आहे, जी जगत्‍जननी आहे, जिच्या रुपाला आदि-अंत नाही, भक्तांनी जिच्या सगुण साकार रुपाची कल्पना केली आहे, मात्र जी निर्गुण निराकार आहे, अशी आदिमाया जगदंबा प्रत्यक्ष प्रगट व्हावी आणि माझ्या मनातल्या मोहरुपी महिषासुराचा तिने नाश करावा, माझ्या मनातले आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि आधिदैविक असे त्रिविध ताप तिने दूर करावेत, असा जोगवा मला दे.
नाथांचे सद्‍गुरू जनार्दन स्वामी हे दत्तभक्त होते. गुरू परंपरेनुसार नाथही दत्त संप्रदायी होते. त्रिगुणात्मक त्रैमुर्ती दत्त हा जाणा ही संत एकनाथांनी रचलेली दत्ताची आरती आजही दत्त संप्रदायात म्हटली जाते. नाथांनी मात्र सामान्यांसाठी भक्तिमार्ग अनुसरला. नाथ क्रांतिकारक आणि संशोधक संत होते. संस्कृत भाषेत रचना करणे, प्रतिष्ठेचे मानले जाण्याचा तो काळ. तरीही नाथांनी सामान्यांसाठी सारी रचना प्राकृतात केली. या अर्थाने नाथ क्रांतिकारक होते. कालौघात भावार्थदीपिकेत अनेक पाठभेद निर्माण झाले होते. नाथांनी संशोधन करून ते पाठभेद दूर सारीत ज्ञानेश्वरी शुद्ध केली. या अर्थाने नाथ संशोधक होते. असे नाथ जगदंबेकडे जोगवा मागतात, तो ही अलौकिकच.
द्वैत सारोनी सारोनी माळ मी घालीन । हाती बोधाचा झेंडा मी धरीन् । भेद रहित रहित वारीस जा‌ईन । आ‌ईचा जोगवा जोगवा मागेन
अहं ब्रह्मास्मी, हा हिंदू तत्वज्ञानाचा गाभा. सर्व चराचरात एकच तत्व भरून राहिले आहे. आत्मा-परमात्मा एकच आहे. असे आपण मानतो, ते आचरणात मात्र येत नाही. ‘मी-तू पणाची झाली बोळवण, एका जनार्दनी श्रीदत्त जाण’ हे मी-तू पण संपावे, आपल्यातले द्वैत सरून अद्वैत अवस्था प्राप्त व्हावी आणि आत्मबोधाचे ज्ञान व्हावे, म्हणजे मीच ब्रह्म आहे. ही अनुभुती प्राप्त व्हावी. महाराष्ट्रात वारीची परंपरा पूर्वापार आहे. वारीत कुठलाही भेदाभेद अमंगळ नसतो. सारे पांडुरंगाच्या भक्तीत रंगलेले असतात. लहानथोर सारे एकमेकांच्या पायी डोकी ठेवतात. असा जोगवा नाथ मागत आहेत. खरेतर नाथांचे चरित्र भेदविरहित जीवनाचा अत्युच्च आदर्श होते. वाळवंटात तहानेने व्याकुळ झालेल्या गाढवाच्या तोंडात गोदेवरून आणलेली कावड रिती करणारे नाथांसारखे उदाहरण विरळाच. अशी भूतदया असलेला संत भेदरहित करण्याचे मागणे अंबेकडे मागतो, ते स्वतःसाठी नाही, तर तुमच्या आमच्या सारख्या संसारींसाठी. यातच नाथांचे श्रेष्ठत्व आहे.
नवविध भक्तिच्या करुनी नवरात्रा । करोनी निराकरण कारण मागेन ज्ञानपुत्रा । दंभ सासरा सासरा संडीन कुपात्रा । करीन सद्भावे अंतरीच्या मुद्रा ॥ आ‌ईचा जोगवा जोगवा मागेन
नाथ पुढे मागणे मागतात, दंभ म्हणजे अहंकार दूर सारण्याचे. जो प्रत्येकाला जन्मतःच चिकटलेला आहे. एकदा का मी आणि माझे सरले की उरतो, साऱ्यांविषयीचा सद्‍भाव, करुणा, प्रेम. म्हणजेच संतत्व. हे प्राप्त होण्यासाठीच तर या नवविधा नवरात्रीची उपासना आहे. श्रवण, कीर्तन, स्मरण या नवविधा भक्तीच्या पहिल्या तीन पायऱ्या. परमेश्वराच्या ठिकाणी श्रद्धा उत्पन्न करण्यास उपयोगी असतात; पादसेवनम, अर्चनं, वंदनम हे प्रकार भगवंताच्या सगुण रूपाशी संबंधित आहेत व दास्यम, सख्यम व आत्मनिवेदन हे शेवटचे तीन प्रकार म्हणजे भक्तीतील आंतरिक भाव आहेत. नवविधा भक्तीच्या या पायऱ्या पार केल्यानंतर आपोआप काम, क्रोध, मद, लोभ, दंभ हे षड्‍रिपू गळून पडतात आणि आपुलाच आपुलाशी संवाद सुरू होते. अंतरीच्या खुणा पटायला लागतात आणि सत् चित् आनंदाची प्राप्ती होते. सारे भवपाश गळून पडतात आणि वारी वारी जन्ममरणाते वारी हे एकच मागणे उरते, इथे एका जनार्दनी ही नाममुद्रा रेखत नाथ महाद्वारी येऊन नवस फेडण्याचा जोगवा मागतात.