वुमन ऑफ बीट

जॅनिस जॉप्लिन

गार्गी विवेक हुद्दार

अनुवाद - वैदेही विवेक हुद्दार

मेझो सुप्रानो ही जॅनिसच्या आवाजाची ओळख, नव्हे तिची मक्‍तेदारीच. जॅनिस गायला लागली की क्षणार्धात तिच्या जादुई आवाजाने लाखोंना भुरळ पडायची. महिला रॉकस्टार हा शब्दच जॅनिससाठी निर्माण झाला.
जॉपलिनचें सगळेच वेगळे, तिचे कपडे, तिची बीडेड ज्वेलरी, तिचे पिसे जडवलेले ड्रेस, ती स्वत: आणि हो तिचे गाणे आणि आवाज. सगळेच विलक्षण.
या सगळ्यामागे जॉपलिनचा रियाझ होता, तिची संगीत साधना होती. सगळ्या पट्ट्यांमध्ये लिलया फिरणारा तिचा आवाज ऐकणाऱ्यावर जादु करायचा. ती सुरांशी खेळायची.
तिला लेडी एल्विस प्रेसली म्हटले जायचे. अर्थात दोघांची तुलना करणे किंवा जॉपलीनला अशी उपाधी देणे हा कुठेतरी तिच्यावर अन्याय आहे. कारण तिची स्वत:ची ओळख आहे. एल्विस प्रेसली आणि जॅनिस जॉपलिन दोघेही आपापल्या जागी श्रेष्ठ होते. त्यांच्यातील साम्य म्हणजे दोघांनीही रॉक एन रोल या गायन प्रकाराला ग्लॅमर मिळवून दिले. दोघांमध्येही श्रोत्यांना मंत्रमुग्ध करण्याची ताकद होती. अचाट आणि वैविध्यपूर्ण गायनशैलीने दोघांनीही संगीत इतिहासात स्वत:चे वेगळे स्थान निर्माण केले. दोघांचेही नाव पाश्‍चात्य संगीत इतिहासात अजरामर झाले.
1960 च्या उत्तरार्धात अफाट लोकप्रियता मिळवून चाहत्यांना वेड लावणारी जॅनिस मॉन्टरी पॉप फेस्टिव्हलमध्ये बिग ब्रदर्स या बॅन्डमधली मुख्य गायिका म्हणून पहिल्यांदा गायली आणि नवीन तारका म्हणून प्रकाशात आली. त्यानंतर प्रसिद्ध झालेल्या तिच्या दोन्ही अल्बमनी समीक्षकांची भरपूर वाहवा मिळवली. मात्र तिच्या कलागुणांना पुरेसा वाव मिळत नसल्याचे पाहून जॅनिसने इथून पुढे स्वत:चा बॅंड तयार करण्याचे आणि स्वतंत्र कार्यक्रम करण्याचे ठरवले. त्यातून जन्माला आला कॉस्मिक ब्लुज बॅंड. मात्र पुढे या बॅंडमध्ये काही आंतरिक मतभेद निर्माण झाले. म्हणून जॉपलिनने काही तज्ज्ञ मंडळींना घेऊन full filt boogie band सुरू केला. तिचे नवीन सहकारी अत्यंत कुशल आणि मेहनती होते. परीणामी जॉपलिनला नवे व्यासपीठ प्राप्त झाले, नवे अवकाश मिळाले. तिची गाणी चाहत्यांनी तर डोक्‍यावर घेतलीच आणि समीक्षकांकडूनही नावाजली गेली. जॅनिस कलावंत म्हणून अधिकाधिक समृद्ध होत गेली. जॅनिस तिच्या कलेविषयी, कामाविषयी अत्यंत निष्ठावान होती. तिचे सहकारी सांगतात, जॅनिस नेहमीच सर्वात आधी स्टुडिओत यायची आणि सर्वात शेवटी जायची.
जॅनिसच्या बिग ब्रोज या पहिल्यावहिल्या अल्बममधील कमी लोकप्रियता लाभलेली पण अविस्मरणीय अशी काही गाणी म्हणजे डाऊन ऑन मी, द टेस्ट टाईम. नंतर तिचा चिप थ्रिल नावाचा दुसरा अल्बम आला. तो प्रचंड प्रकाशझोतात आला, त्याला खूप लोकप्रियता लाभली. या अल्बमने billiboard 200 अल्बम चार्टमध्ये पहिल्या क्रमांकाचे स्थान पटकावले. त्यातील halled way for iconic heat, piece of my heart, summer time ही काही महत्त्वाची गाणी. तिचा तिसरा अल्बम kozic blues ने billiboard hot hundred मध्ये 41 वे स्थान प्राप्त केले. पण चिप थ्रिल ची उंची kozic blues गाठू शकला नाही. मात्र बाकीच्या अल्बमपेक्षा या अल्बमच्या आवाज आणि रेकॉर्डिंगची गुणवत्ता उत्कृष्ट मानली गेली.
28 जुन ते 4 जुलै 1970 या कालावधीत जॅनिस आणि तिच्या full filt boogie बॅंडने all star festival express train tour ध्ये सहभाग घेतला. ही ट्रेन कॅनडामधून प्रवास करायची आणि सर्व प्रवासी कलावंत ठिकठिकाणी थांबून कार्यक्रम करायचे. हा जॉपलिनच्या संगीत कारकीर्दीतला सर्वोच्च काळ होता.
दरम्यान तिच्या वैयक्‍तिक आयुष्यात याच काळात तुफान आले होते. तिचे खाजगी आणि सार्वजनिक संबंध, तिचे हेरॉइनचे व्यसन अशा बऱ्याच वादग्रस्त गोष्टी त्या काळात घडल्या. मात्र ते सगळं वादळ तिने आपल्या कलेत, गायनात ओतले. ती झोकून देऊन व्यक्‍त झाली आणि तिने स्वत:लाच नव्हे तर संगीत क्षेत्रालाही गौरवान्वित केले.
जॅनिसने तिच्या pearl या पुढच्या अल्बमचे रेकॉर्डिंग सुरू केले. या अल्बममध्ये जॅनिसने स्वत: लिहिलेल्या मर्सिडिझ बेन्झ या गाण्याचा समावेश होता. हा अल्बम खरोखरच pearl म्हणजे पाश्‍चात्य संगीतातील मोती ठरला. यामध्ये जॅनिसने क्रिस क्रिस्टोफरचे me and bobby megee हे गाणे स्वत:च्या अंदाजात गाऊन या मोत्याला सूवर्णाचे कोंदण चढवले. pearl अल्बम प्रकाशित झाला आणि म्युझीक इंडस्ट्री अवाक झाली. चाहत्यांनी, समीक्षकांनी यातील गाणी अक्षरश: डोक्‍यावर घेतली. आर्थिकदृष्टयाही या अल्बमने अफाट यश मिळविले. जॅनिसला या अल्बमने यशोशिखरावर नेऊन ठेवले. 2008 साली झालेल्या एका सर्वेक्षणानुसार HUNDRED GRETEST SINGERS OF ALL TIME या यादीमध्ये जॅनिसचे नाव 28 व्या क्रमांकावर झळकले. एवढेच नव्हे तर ROCK N ROLL HALL OF FAME 1995 मध्ये जॅनिसच्या नावाचा समावेश करण्यात आला होता. आर्थिकदृष्ट्या सर्वाधिक यशस्वी महिला कलाकरांमध्येही जॅनिसचा समावेश आहे. तिच्या अल्बमने 15 दशलक्ष प्रती विकल्या जाण्याचा विक्रम केला. या यशाचा आनंद घेणे मात्र जॅनिसच्या नशिबात नव्हते.
जॅनिस अगदी लहान असताना तिला झोपेत चालण्याची सवय होती. अशी चालत असताना तिला कुठे चाललीस, असे कुणी विचारले तर तिचे उत्तर असायचे, घरी! समाजाची बंधने झुगारणारी जॅनिस प्रत्यक्ष आयुष्यातही स्वत:चा एकटेपणा सोबत घेऊन खूप भटकली. लहान असतानासारखीच कदाचित घराच्या शोधात. तिचा तो एकटेपणा, तिचे औदासिन्य तिच्या कलेतून जाणवत राहिले. सगळ्या पट्ट्यांमधून लिलया फिरणाऱ्या तिच्या जादुई स्वरांनी सर्वांना मोहिनी घातली.
पण नियतीपुढे कुणाचे चालणार? वयाच्या अवघ्या 27 व्या वर्षी जॅनिस जॉपलिन नावाची ही स्वर्गीय सुरांची मलिका ड्रग ओव्हर डोजमुळे हॉटेलच्या रुममध्ये मृतावस्थेत आढळली. अगदी लहान वयात तिने या जगाचा निरोप घेतला आणि कदाचित पाश्‍चात्य संगीत क्षेत्रात घडू शकले असते, असे अनेक विक्रम अपूर्णच राहिले. अनेक आख्यायिका अर्धवटच राहिल्या.
जॅनिसची भटकंती मात्र थांबली. मिळाले बहुदा तिला तिचे खरे घर. स्थिरावले तिचे सूर आणि ती!