काही सुखद... स्वाती हुद्दार मकरसंक्रांत ही संक्रमणाची म्हणजे बदलाची द्योतक आहे. संक्रांतीनंतर सृष्टीतही अनेक सुखावह बदल होतात. गारठा कमी होतो. शिशिरामुळे उघडेबोडके झालेल्या वृक्षांवर वसंत पंचमीपासून कोवळी लुसलुशीत पालवी दिसू लागते. आंब्यावर मोहोराचा फुलोरा डुलू लागतो. रोपट्यांवर रंगीबेरंगी फुलांची नजाकत सजते. थंडीमुळे सुस्तावलेली सृष्टी पुन्हा उभारी घेते. यंदा हे संक्रमण समाजातही दिसले. विशेषत: महिला विश्‍वात अनेक चांगले बदल घडून आले. भारताला महिला संरक्षणमंत्री लाभल्या आहेत. भारताच्या पाकिस्तान आणि चीन या दोन्ही सीमांवर तणाव असताना एक महिला संरक्षणमंत्री ती परिस्थिती सुयोग्यपणे हाताळते आहे, ही भारतीय महिला विश्‍वासाठी अत्यंत अभिमानाची गोष्ट आहे. अशातच निर्मला सीतारामन यांनी 17 जानेवारी रोजी सुखोई 30 एमकेआय या विमानातून अवकाशात भरारी घेतली आणि भारताच्या सैनिकी इतिहासात ही घटना सुवर्णाक्षरांनी नोंदली गेली. या महिला संरक्षणमंत्र्यांच्या कर्तृत्वाने भारताची मान अभिमानाने उंचावली आहे. हरियाना हे स्त्रीभ्रूणहत्येसाठी कुप्रसिद्ध असलेले राज्य आहे. मात्र, नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या अहवालानुसार 2017 मध्ये मुलींचा जन्मदर येथे प्रथमच 900 च्या पुढे गेला आहे. हरियानातील 17 जिल्ह्यांमध्ये हजार मुलांमागे स्त्री जन्मदर 914 असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बेटी बचाओव-बेटी पढाओ या अभियानाचे हे यश आहे. असेच म्हणावे लागेल. हरियानातील कुठल्याही जिल्ह्यात मुलींचा जन्मदर 880 पेक्षा कमी नाही. हे अत्यंत सकारात्मक असे चित्र आहे. 2017 मध्ये हरियानामध्ये 5.09 लाख मुले जन्माला आली, त्यापैकी 2.66 लाख मुले आहेत आणि मुलींची संख्या तब्बल 2.43 लाख इतकी आहे. बेटी बचाओ अभियानाच्या माध्यमातून समाजजागृती आणि काही कायदेशीर कारवाई करीत स्त्री जन्मदराच्या बाबतीत सकारात्मक बदल हरियाणामध्ये दिसून आले. महिला हक्‍कांना डावलणारा देश अशीच सौदी अरबची ओळख आहे. महिलांचे हक्‍क त्यांच्या भावभावना सौदीमध्ये बुरख्याआड दडपल्या जातात. अलीकडे मात्र सौदी महिलांच्या हक्‍काविषयी चांगली जागृती झाल्याचे अनेक घटनांवरून स्पष्ट होते आहे. काही दिवसांपूर्वी सौदीतील महिलांना कार चालविण्याची परवानगी इथल्या शासनाकडून देण्यात आली, एवढेच नव्हे तर खास महिलांसाठी कारची शोरूमही उघडण्यात आले आणि आतातर चक्‍क सौदीतील महिलांना स्टेडियममध्ये जाऊन पुरुषांची फुटबॉल मॅच पाहण्याचीही परवानगी देण्यात आली आहे. सौदीच्या इतिहासात अगदी प्रथमच किंग अब्दुल्ला स्टेडियममध्ये पुरुषांच्या फुटबॉल मॅचला सौदी महिलांनीही प्रेक्षक म्हणून हजेरी लावली. आपल्या कुटुंबीयांसमवेत आलेल्या या महिलांचे इथे प्रवेशद्वारावर स्वागतही करण्यात आले. मोकळ्या मैदानाच्या स्टेडियममध्ये बसून मॅच पाहणे हे किती सुखद आणि आल्हाददायक आहे, हे सौदीच्या महिलांनी प्रथमच अनुभवले. सौदीसारख्या कर्मठ देशात अलीकडे होत जाणारे हे सकारात्मक बदल प्रगतिशील प्रवृत्तीचे निदर्शक आहेत. सौदीचे प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमान यांच्या सहिष्णुवृत्तीचा हा परिपाक आहे. घरात आणि कामाच्या ठिकाणीही स्त्री-पुरुष भेदभाव ही सामान्य बाब आहे. महिलांना कामाच्या स्वरूपात, वेतनाच्या स्वरूपात नेहमीच पुरुषांच्या तुलनेत डावलले जाते. आणि जगभर महिलांनीही आजवर हे गृहीतच धरले होते. आज मात्र एका पत्रकार महिलेने याविरुद्ध बंड पुकारले आहे. बीबीसी या जगप्रसिद्ध वृत्तसेवेच्या चीनमधील संपादक कॅरी ग्रेसी यांनी आपल्या संपादकपदाचा राजीनामा दिला आहे. गेल्या 30 वर्षांपासून बीबीसीच्या सेवेत असलेल्या कॅरी यांनी राजीनामा देताना एक खुले पत्र लिहून स्त्री-पुरुष वेतनामधील भेदभावाला कंटाळून हा राजीनामा देत असल्याचे कळवले आहे. कॅरी म्हणतात, या संस्थेत दीड लाख पाउंडपेक्षा अधिक पगार असणाऱ्यांमध्ये दोन तृतीयांश पुरुष आहेत. असू आम्ही सुखाने पत्थर पायातील, या न्यायाने कॅरी यांची नोकरी गेली असली तरी स्त्री-पुरुष भेदभावाचा महत्त्वाचा विषय ऐरणीवर आणण्याचे श्रेय कॅरी यांच्या खात्यात नक्‍कीच जमा झाले आहे. पाकिस्तानातील एक हळवी घटना. एका आठ वर्षाच्या बालिकेवर अत्याचार करून तिची हत्या करण्यात आली. जगभरच या दुर्दैवी घटना घडत आहेत. जगभरातील सज्जन शक्‍ती या घटनांचा आपापल्यापरीने निषेधही नोंदवित आहे. कायदे आपले काम करीत आहेत. तरीही अशा घटनांचे प्रमाण कमी होण्याचे चिन्ह दिसत नाही. पाकिस्तानातील एका टीव्ही अँकरने मात्र या घटनेला वाचा फोडण्यासाठी आणि या घटनेचा निषेध करण्यासाठी एक वेगळा प्रयोग केला. किरण नाज नावाची ही टीव्ही अँकर ही बातमी देण्यासाठी आपल्या लहानशा मुलीला घेऊन कॅमेरा समोर आली आणि अत्यंत भावुक होऊन तिने ही बातमी वाचली. काय नव्हते त्यामध्ये. एका आईची आपल्या मुलीच्या सुरक्षिततेविषयीची काळजी. घटनेचा संताप, असहाय्यता, निषेध, न्यायाची अपेक्षा. किरण नाजच्या या कृतीने पुन्हा एकदा सिद्ध झाले की सीमांनी जगाची विभागणी केली असली तरी आईचे हृदय आणि स्त्रीच्या भावना, तिची अवहेलना सगळीकडे सारखीच आहे. बातमी वाचताना अत्यंत भावुक झालेल्या किरण नाजने आज माणुसकीचा गळा दाबला गेला, असे सांगितले. दारूल उलम देवबंदचे फतवे हा नेहमीच चर्चेचा विषय असतो. दारूल उलमने नुकताच मुस्लिम महिलांनी डिझायनर आणि स्लिम फिट बुरखे वापरू नये असा फतवा काढला आहे. मुसलमान महिला आता हा फतवा शिरोधार्य मानतात की त्याला कचऱ्याची टोपली दाखवतात, हे येणारा काळच ठरवेल. मासिक पाळी हा महिलांचा शारीरिक धर्म आहे. मात्र, परंपरेने त्याला धार्मिक कोंदण दिले आहे. पर्यायाने त्याविषयी बोलणे, चर्चा करणे टाळले जाते. परिणामी त्यादरम्यानची स्वच्छता, स्वच्छतेची साधने, पाळीसंबंधी आजार या सगळ्या गोष्टींविषयी कमालीची उदासीनता आपल्या समाजात आहे. अजूनही बऱ्याच गावखेड्यांमध्ये एवढेच नव्हे तर शहरातही काही ठिकाणी या काळात महिला पारंपरिक साधनेच वापरताना दिसतात. मात्र, महिलांची ही अडचण ओळखली तमिळनाडूच्या अरुणाचलम मुरुंगनथम या सामाजिक कार्यकर्त्याने. त्याने सॅनिटरी पॅडचा कारखाना काढून महिलांना अगदी किमान किमतीत सॅनिटरी नॅपकीन पुरवण्याचा वसा घेतला. या माध्यमातून अनेक महिलांना रोजगारही उपलब्ध झाला. अरुणाचलमचे हे कार्य देशभर चर्चेचा आणि कौतुकाचा विषय ठरला. आणि आर बाल्की यांनी चक्‍क त्यांच्यावर "पॅडमॅन' हा चित्रपट तयार केला. अक्षयकुमारसारख्या प्रगल्भ अभिनेत्याने अरुणाचलमची भूमिका या चित्रपटात साकारली आहे. हा चित्रपट येत्या 26 जानेवारी रोजी प्रदर्शित होतो आहे. महिलांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याशी निगडित असलेला विषयावर एक पुरुष क्रांतिकारी कार्य करतो आणि एवढेच नव्हे तर सारा देश त्याची दखल घेतो आणि त्या विषयावर चित्रपटही येतो. ही स्त्रीविषयक बदलत्या मानसिकतेची नांदी आहे, एवढे निश्‍चित. कामाच्या ठिकाणी होणारे महिलांचे लैंगिक शोषण ही नित्याची बाब आहे. कुठलाच देश, कुठलेच प्रोफेशन आणि कुठलाच समाज याला अपवाद नाही. अशा घटना टाळल्या जाव्यात यासाठी भारतात अनेक प्रयत्न झालेत. विशाखा समिती हा त्यापैकी एक प्रयोग. मात्र संकोच, बदनामी या धास्तीमुळे महिलांनीच याविषयी चुप्पी साधली. असे त्रास त्या न बोलता सहन करत राहिल्या. याप्रकाराला सामाजिक माध्यमांतून सार्वजनिकरित्या वाचा फोडली तराना बुर्क या सामाजिक कार्यकर्तीने 2006 साली. तिने मी टु हा हॅशटॅग वापरून अशा प्रकारच्या शोषणाचा पर्दाफाश करणे सुरू केले. आणि तिला अगणित प्रतिसाद मिळाला. अलीकडे 2017 च्या शेवटी हार्वे वेनस्टिन या अमेरिकी निर्मात्याविरोधात ऍलिसा मिलॅने या नटीने मी टू हा हॅशटॅग वापरून सोशल मीडियावर मोहीम राबवली आणि ही चळवळ पुनरुज्जीवित झाली. त्या आंदोलनाला उदंड प्रतिसाद मिळत गेला. लाखो महिलांनी त्यांच्यावरचा अन्याय मी टू च्या माध्यमातून सार्वजनिक केला. अशा चळवळींमधून हार्वेसारख्या वृत्तींना आळा बसेल, ही आशा आहेच. त्याशिवाय महिला आपल्यावरच्या अन्यायाविषयी न घाबरता बोलू लागल्या, हे सगळ्यात महत्त्वाचे संक्रमण आहे. महिला विश्‍वातली संक्रमणाची ही मालिका अशीच कायम राहो, नव्हे विस्तारत जावो. या अपेक्षेसह!