प्रत्येकालाच भेटावा असा बारीशकर

 
©️स्वाती हुद्दार

हां मेरे दोस्त
वही बारिश
वही बारिश जो आसमान से आती है
बूंदों मैं गाती है
पहाड़ों से फिसलती है
नदियों मैं चलती है
नहरों मैं मचलती है
कुंए पोखर से मिलती है
खप्रेलो पर गिरती है
गलियों मैं फिरती है
मोड़ पर संभालती है
फिर आगे निकलती है
वही बारिश
१९९० च्या थोडासा रुमानी हो जाये या सिनेमातला हा संवाद. १९९० चा हा सिनेमा म्हणजे प्रेमाचा त्रिकोण, हिरो-व्हिलन, हाणामारी, फॅमिली ड्रामा या समकालीन पारंपरिक सिनेमाला छेद देणारा. या सगळ्यापेक्षा काहीतरी निराळं पण अगदी सहजपणे सांगणारा कलात्मक सिनेमा. नाना पाटेकर आणि विक्रम गोखलेंशिवाय या सिनेमातले इतर कलावंत हे छोट्या पडद्यावरचे आहेत. मात्र त्यांचा अभिनय बावन्नकशी आहे. हा सिनेमा अमोल पालेकर या सिद्धहस्त दिग्दर्शकाने दिग्दर्शित केला आहे.
तप्त उन्हाळ्यानंतर पावसाची आतुरतेने वाट पाहणाऱ्या गावाच्या पार्श्वभुमीवर हे कथानक पुढे सरकत जातं, या सिनेमातली पात्र, यातलं वातावरण, यातले संवाद पाऊस न आल्याची उद्विग्नता चित्रित करत राहतात. पावसाचं न येणं या पूर्ण सिनेमात भरून राहिलं आहे.खरंतरं पाऊस हाच या सिनेमाचा नायक आहे. पावसाभोवतीच याचं कथानक फिरत राहतं. लाजणं-मुरकणं, नटणं-मुरडणं हे बाईपणाचे अलंकार म्हणून मिरवणाऱ्यांपेक्षा वेगळी असलेली प्रौढ कुमारिका बिन्नी आणि तिचा परिवार या कथेच्या केंद्रस्थानी आहे. त्यांच्याभोवतीच ही कथा गुंफली गेली आहे. या घरातले सारेच एकत्र असून एकेकटे आहेत. पत्नी गेल्यामुळे एकटे झालेले वडील. समवयस्क मुलींपेक्षा वेगळी वाट चोखाळलेली आणि त्यामुळे लग्न न झालेली पण विवाहेच्छुक बिनी, स्वतःच तत्वज्ञान घेऊन आणि तेच बरोबर आहे असा आग्रह धरणारा बिनीचा मोठा भाऊ आणि जीवनात काहीतरी करून दाखविण्याची महत्त्वाकांक्षा असलेला परंतु घाबरट आणि वयानुसार एका मुलीशी क्रश असलेला बिन. या साऱ्यांचं एक कुटुंब. तरीही प्रत्येकजण एकटा. प्रत्येकाचं दुःख वेगळं आणि एकटही.
आपण आपल्या मुलांना न्याय दिला नाही, असं दुःख मनात बाळगणारे वडील, प्रत्येकजण चुकीचा आणि आपण आणि आपलं तत्वज्ञानच केवळ बरोबर, असं मानणारा भाऊ, आपल्याला कधीच काही जमू शकणार नाही, असा न्यूनगंड बाळगणारा बिन आणि आपण कधीच कोणाला आवडू शकणार नाही, असे ठरवून टाकलेली बिनी.
या कुटुंबाशिवाय पण याच सगळ्यांच्या स्वभावाशी साधर्म्य असणारा इथला कलेक्टर जे. डी. वाट्याला आलेल्या एकटेपणाचे कौतुक सांगणारा. आपले एकटेपण मिरवणारा.
सिनेमाची सुरुवात होते तिच बिनीच्या वडिलांच्या बिनीएवढ्या मुलीला मुल होणार आहे, यासंदर्भासह. तिथुन लग्नाचे वय होऊनही अजून लग्नाशिवाय असलेल्या बिनीच्या लग्नाची अनाहूत काळजी करणारे एकेक पात्र कथानकात डोकावून जाते. लग्न जुळवणारी एक गावमावशी, रिसेप्शनमध्ये भेटलेल्या बिनीला दीदी म्हणणाऱ्या तिच्याहून लहान मुली, गावातल्या प्रौढ स्त्रिया आपापल्या परीने बिनीला लग्नाविषयी सुचवित असतात.
लग्न करण्याची बिनीलाही आस आहे. पण आपण इतर मुलींसारख्या नाही. अगदी सर्वसामान्य आहोत आणि कोणालाही आवडूच शकत नाही, या न्यूनगंडाने तिला ग्रासले आहे. कलेक्टर जे. डी. तिला आवडतो, पण आपण त्या आवडत नाही, अशी बिनीची ठाम समजूत आहे. अशा प्रत्येकाच्या आपापल्या भावविश्वात जगण्याच्या पार्श्वभुमीवर आहे तिथे पडलेला दुष्काळ.खरेतर दुष्काळ प्रतिकात्मक आहे. या कथेच्या पात्रांच्या मनात आहे. यांच्या मनाची मशागत करण्याची आवश्यकता आहे.
पावसाळ्याचे दिवस उलटून जाताहेत, पाऊस मात्र नाहीच. सगळीकडे न सोसणारा असह्य उष्मा. या सगळ्यांच्या मनातही उलघाल. आपल्याच विचारांची. उकाडा असह्य होतोय, बिनी खिडकी उघडते, सताड. मात्र उलघाल कमी होत नाही. उलट बाहेरच्या गरम वाऱ्याने उकाडा अधिकच वाढतो, बिनीच्या मनातल्या उलघालीला केवळ मनाचे कवाड किलकिले करणे, पुरेसे नाही, याचेच हे निदर्शक. इतके वर्ष काहीच पेरले न गेलेल्या या मनोभुमीत आता काही अंकुरण्यासाठी आवश्यकता आहे, जोरदार सरींची. आणि अशी जादुई बारीश घेऊन येतो बारीशकर.
बिनीच्या जे. डी. विषयीच्या भावना जाणून तिचे वडील त्याला जेवणाचे आमंत्रण द्यायला जातात, जे. डी. येणार म्हणून हरखलेली बिनी साग्रसंगीत सगळी तयारी करते, मात्र जे. डी. बिनला आणि वडिलांना अपमानित करतो. या प्रहाराने हे कुटुंब उद्विग्न झालेलं असतानाच अचानक वीज जातेे. हे वीज जाणं म्हणजे या कुटुंबाच्या मनात पसरलेल्या अंधाराचं द्योतक आहे. आणि त्या अंधारातच घराच्या दारात येतो एक अनाहूत पाहुणा. साऱ्या आशा संपताना आशेचा शेवटचा किरण बनून. दृष्टद्युम्न पद्मनाभ प्रजापती नीलकांत धुमकेतू बारीशकर नावाचा. त्याच्या नावातच पाऊस आहे. पाऊस म्हणजे आशा. सर्जनाची. ताकद जीवन फुलविण्याची. आणि त्याच्या नावात धुमकेतूही आहे, म्हणजे अचानक प्रगट होणारा. आगंतुक. त्याच्या येणे साशंक करणारे आहे. त्याचे बोलणे, त्याचा आविर्भाव, त्याचे पाऊस आणण्याचे आश्वासन सारे खोटे वाटावे असे. बिनीचा आणि मोठ्या भावाचा त्याच्यावर अजिबात विश्वास नाही. बिन मात्र त्याच्यावर डोळे मिटून विश्वास ठेवतो. वडिलांचा विश्वास नाही, पण ते त्याला संधी द्यायला तयार आहेत. यातून पुन्हा त्या कुटुंबातील प्रत्येकाचे स्वभाव अधोरेखीत होतात. बिनचा भाबडेपणा, वडलांचा साधेपणा, मोठ्या भावाचा तर्कनिष्ठ स्वभाव आणि बिनीचा कर्तव्यकठोर स्वभाव.
तरीही बारिशकर आपला आग्रह सोडत नाही. आपलं म्हणणं गळी उतरवण्याचा प्रयत्न करतो. आणि बिनीचा भाऊ त्याला ५ हजार रुपये देतो. बारिशकर तिथेच थांबतो आणि प्रत्येकाला वेगळं भेटतो. बिनमधला आत्मविश्वास जागवण्याचा प्रयत्न करतो. त्याचा राग राग करणाऱ्या बिनीच्याही मनाचा तो वेध घेतो. तिला तू सुंदर आहेस, हे अखेर पटवून देतो. ४८ तास होत आले असतात. पाऊस आलेला नसतो, बारीशकर बिनीजवळ कबूल करतो, मी खोटं बोललो, मला नाही पाऊस आणता येत, बिनी म्हणते, मला माहिती आहे. बिनीला बारिशकरमधल्या पाऊस विकणाऱ्यापेक्षा त्याच्यातला स्वप्न विकणारा खरा वाटू लागतो, अधिक भावू लागतो. बारिशकरमुळे बिनीचा आणि बिनचा स्वप्नाकडून सत्याकडे प्रवास सुरू होतो. जी स्वप्न बारिशकरनी त्यांच्यात जागवली असतात. तेवढ्यात गावात एक चोर आला आहे, आणि पोलिस त्याला शोधताहेत, ही बातमी कळते. तू या गावात कायमचा रहा म्हणणारी बिनी बारीशकरला सावध करायला जाते आणि लवकरात लवकर तिथुन निधुन जायला सांगते. डोळ्यात नुकत्याच उमललेल्या स्वप्नांची धुंदी असलेल्या बिनीला बारिशकर सोबत चलण्याविषयी विचारतो, मात्र स्वप्न आणि सत्याच्या हिंदोळ्यावर झुलणारी बिनी बारिशकर सोबत जायला नकार देते. आता तिच्या मनात आनंद उमलला आहे, आणि तो आनंद आता सगळीकडे भरून राहणार आहे. नेहमीसाठी. बारीशकर नसला तरी. बारीशकरचा निरोप घेऊन ती मागे फिरते, मागे तिचा भाऊ, जे. डी आहेत आणि अचानक पावसाचे थेंब पडू लागतात. हळुहळु पावसाची गती वाढते, पावसासाठी आतुरलेला प्रत्येकजण सुखावतो. सृष्टीही श्रांत होते. तप्त धरतीवर पडलेल्या पहिल्या पावसामुळे येणारा मृद्गंध सिनेमातून थेट प्रेक्षकांच्या मनापर्यंत पोहोचतो. बारीशकर परत येतो, बिनीच्या भावाने परत घेतलेले पैसे त्याच्या खिशातून काढून घेतो. आपला मेहनताना म्हणून, कारण त्यानं सांगितल्याप्रमाणे ४८ तासांच्या आत पाऊस आलेला असतो. ही बारीशकरचा कमाल की निसर्गाची किमया, याचं उत्तर दिग्दर्शकानं प्रेक्षकांवर सोडलं आहे, मात्र बिनी, बिन यांच्या मनातल्या आनंदाच्या पावसाचं श्रेय मात्र नक्कीच बारीशकरला जातं. हा सिनेमा म्हणजे संगितिका आहे. यातले अनेक संवाद गाण्यातूनच येतात. या सिनेमाला एक लय आहे. गायकाच्या मागे जसा तानपुरा निनादत राहतो, आणि तानपुऱ्याचे स्वर सारं अवकाश व्यापून उरतात, तसा या सिनेमाच्या पार्श्वभुमीला पाऊस निनादत राहतो आणि सिनेमा संपल्यावरही तो आपल्या मनात रेंगाळत राहतो. हा सिनेमा पाहताना राजेश खन्नाचा बावर्ची आठवतो, कुटुंबाची विस्कटलेली घडी नीट करणारा, तसंच अलिकडचा शाहरुखचा डिअर जिंदगीतला मानसोपचारतज्ज्ञ आठवतो.
अमोल पालेकरचा हा सिनेमा एन. रिचर्ड नॅशच्या द रेनमेकर या नाटकावर आधारलेला आहे. मात्र तो साकारला इथल्या संस्कारांचे अंगडे-टोपडे लेऊन. पाश्चात्य उपरेपणा त्यामध्ये कुठेही जाणवत नाही. बारीशकरच्या तोंडी घातलेली कविता तर लाजवाबच.एकूणच हा सिनेमा मनाच्या कोपऱ्यात कायमचा रुतून बसतो. असा मनकवडा बारीशकर प्रत्येकाच्या आयुष्यात यावा, गरज असेल तेव्हा आनंदाच्या पावसाचा वर्षाव करायला, बस, इतकंच, एवढंच.